ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ και ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ-ΟΥΜΑΝΙΣΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ-ΕΡΑΣΜΟΣ-ΜΑΚΙΑΒΕΛΛΙ-Τ. ΜΟΥΡ (14ος-μέσα 16ου αι.)

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ-ΡΕΥΜΑΤΑ ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΥ (14ος-μέσα 16ου αι.)

ΡΑΦΑΗΛΟΣ

ΟΡΙΣΜΟΣ της Αναγέννησης

Αναγέννηση: υπονοεί εκ νέου γέννηση του πολιτισμού, μετά την έκλειψη της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας.

Οι αρχές αυτού του φαινόμενου μπορούν να ανιχνευτούν σε Β. Ιταλία (Φλωρεντία) γύρω στα μέσα του 14ου αι., ενώ εξαπλώνεται με πολλές μορφές σε διάφορες χώρες από τα μέσα του 15ου-αρχές 17ου αι.

...πολλοί λόγιοι της εποχής είχαν τη συναίσθηση ή τη συνείδηση πως ζούσαν σε μια εποχή ανανέωσης.

Στο τομέα των τεχνών, την Αναγέννηση σηματοδοτούν τα μεγάλα ονόματα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, του Ραφαήλου και του Μικαελάντζελο. Στον τομέα των γραμμάτων, το ρεύμα ή κίνημα του Ουμανισμού.

Η αναγέννηση ήταν κατάληξη μιας παρατεταμένης κυοφορίας, μιας εξελικτικής διαδικασίας αρχινισμένης μέσα στους κόλπους της κοινωνίας του μεγάλου Μεσαίωνα, με την εξής ωστόσο διαφορά: Ο Μεσαίωνας είχε υπηρετηθεί από την Αρχαιότητα, ενώ η αναγέννηση τον υπηρέτησε. Ο Μεσαίωνας έψαχνε να βρει στην αρχαιότητα στηρίγματα πίστης, η αναγέννηση την υπηρέτησε για αυτό που ήταν. 

Ορισμός του Ουμανισμού     

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ

Μπορούμε να ορίσουμε τον ουμανισμό της Αναγέννησης με βάση μια ορισμένη θεώρηση του κόσμου, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, πολύ συνοπτικά, «ανθρωποκεντρική» και να αντιδιασταλεί με την «θεοκεντρική» οπτική του Μεσαίωνα

Προβάλλεται το αξίωμα της αγαθότητας της ανθρώπινης φύσης, η οποία δικαιούται και οφείλει την επιδίωξη της βελτίωσης των συνθηκών της ζωής της και την πλήρη αξιοποίηση των τεράστιων πνευματικών και υλικών δυνατοτήτων της. Έτσι έρχεται η ολοκλήρωση και η πληρότητα.

Συστατικό στοιχείο της ουμανιστικής θεώρησης είναι το ιδανικό μιας παιδείας, η οποία καθιστά τον άνθρωπο ικανό να ασχοληθεί με τέχνες, γράμματα, δημόσιο βίο, επιστήμες και να συνομιλεί με σύνεση και να πράττει επιδέξια. Θεμέλιο της ουμανιστικής παιδείας ορίζεται η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία.

Ο ουμανισμός επιδιώκει να αναπλάσει τον άνθρωπο, σύμφωνα με τα κριτήρια μιας ορισμένης ιδέας σχετικά με την πληρότητα της ανθρώπινης φύσης. Όσοι δεν ανταποκρίνονται στα κριτήρια αυτά κινδυνεύουν να μην θεωρούνται πια ολοκληρωμένοι ή φυσιολογικοί άνθρωποι.

Στην ιταλική αναγέννηση διαφαίνονται 2 μεγάλα ρεύματα:

α) Ουμανισμός των γραμμάτων, φιλολογικός και «στρατευμένος», που χαρακτηρίζεται ως πολιτικός.

β) Ένα ουμανισμό περισσότερο αφηρημένο και συγγενικό με την ιπποσύνη

Ο πολιτικός που είναι και φιλολογικός, χαρακτηρίζει τα έτη 1975-1450 και τόπος γέννησής του είναι η Φλωρεντία. Βασική συμβολή του είναι η ανακάλυψη –επανανακάλυψη – της ελληνο-λατινικής αρχαιότητας.

Σε αντίθεση με τον ιταλικό ουμανισμό, ο ουμανισμός της Αναγέννησης επηρέασε τις εθνικές γλώσσες και την εθνική λογοτεχνία των χωρών της Ευρώπης.

Μετά το β’ μισό του 15ου αιώνα, η εδραίωση των μοναρχιών ευνοεί την ανάδειξη μιας τάξης εξειδικευμένων υπαλλήλων που θα επανδρώσει το γραφειοκρατικό μηχανισμό και αυτό έχει συνέπεια τη σημαντική ώθηση στις γυμνασιακές και πανεπιστημιακές σπουδές. Εκτός από την μακρόχρονη παράδοση των πανεπιστημίων του Παρισιού και της Πράγας, ιδρύονται και πολλά καινούρια.

Η ουμανιστική τάση για επιστροφή στις πηγές, ωθεί τους χριστιανούς του 15ου και 16ου αιώνα να ανακαλύψουν και πάλι την καθαρότητα των κειμένων και την αγνότητα της εκκλησίας των πρώτων αιώνων του χριστιανισμού. Αυτή η διαφορετική προσέγγιση των βιβλικών και πατερικών κειμένων σε συνάρτηση με το δεσποτισμό και τις ανομίες της εκκλησίας, κατέληξαν στο Α’ μισό του 16ου αιώνα σε διπλή Μεταρρύθμιση, στην προτεσταντική και την καθολική.

Ανακάλυψη χειρογράφων και φιλολογία

1η χαρακτηριστική εκδήλωση του ουμανιστικού πνεύματος θεωρείται το έντονο ενδιαφέρον για την ανεύρεση και τη φύλαξη των έργων της αρχαίας γραμματείας: των χειρογράφων.

Συγκροτήθηκαν έτσι σε πολλές χώρες της ουμανιστικής Δύσης οι μεγάλες βιβλιοθήκες όπου μεταφέρθηκαν και διατηρούνται μέχρι σήμερα τα χειρόγραφα

Η γλωσσική πολλαπλότητα καθιστά τη μετάφραση, μια από τις χαρακτηριστικότερες δραστηριότητες της αναγεννησιακής Ευρώπης.

Η όλη διαδικασία ξεκινά με ενίσχυση των λατινικών σε βάρος των μεσαιωνικών δημωδών γλωσσών και καταλήγει στην ανάκαμψη και επέκταση της γραπτής χρήσης των δημωδών γλωσσών, με μορφή ολοένα συγγενέστερη των σύγχρονων εθνικών γλωσσών, σε πολλά είδη κειμένων.

   Ο λυρισμός εκφράζεται επίσης στις λογοτεχνίες που γράφονται τις εθνικές γλώσσες. Ανάμεσα στους ποιητές που επιλέγουν τη μητρική γλώσσα εκδηλώνονται τρεις βασικές τάσεις: ορισμένοι εξακολουθούν να καλλιεργούν τις πάγιες ποιητικές μορφές του Μεσαίωνα, άλλοι ενδιαφέρονται για τη λεκτική δεξιοτεχνία που διδάσκουν οι rhetoriqueurs (ρητορικοί), και τέλος μια Τρίτη ομάδα επηρεάζεται από την ιταλική φιλολογία, και ιδιαίτερα από τα έργα του Sannazaro και του Πετράρχη.

Ξεχωρίζουν οι τρεις εκπρόσωποι του ώριμου ουμανιστικού πνεύματος:

a) Niccolo Machiavelli (1469-1527)

b) Thomas More (1478-1535)

c) Erasmus (1469-1536) (117)                                        

ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ

Νέα ρητορική

Από τον Οράτιο και εκπροσώπους της λατινικής ρητορικής προέρχονται οι βασικές αρχές αξιολόγησης της ποίησης, οι οποίες είναι γνώση (ηθική ωφέλεια ή διαπαιδαγώγηση) και τέρψη.

Από τα τέλη του 19ου αι., ο διαπαιδαγωγητικός ρόλος θα αμφισβητηθεί έντονα από νεότερα λογοτεχνικά ή κριτικά ρεύματα.

Η έμφαση στη διαπαιδαγώγηση ενισχύει την αξία που απέδιδε ο Μεσαίωνας σε ορισμένες αξίες της ρητορικής, η οποία ξεφεύγει πλέον από το αυστηρό σχολαστικό πλαίσιο: μέσα από τη ρητορική, ο ουμανιστής λόγιος ζητά να αντλήσει κανόνες αποτελεσματικής και πειστικής έκφρασης για τη δική του χρήση της γλώσσας.

Βασικό χαρακτηριστικό της εποχής, από την άποψη της σχέσης της με τη γραπτή παράδοση, είναι η απομίμηση των προτύπων της αρχαίας ελληνικής και, κυρίως, της λατινικής ποίησης, από πλευράς θεματικής, στιχουργικής μορφής αλλά, κυρίως, ύφους

...εντείνεται ένα ενδιαφέρον για τη μελέτη και την καλλιέργεια της ποίησης σε γλώσσες δημώδεις – πράγμα που προϋποθέτει την υπεράσπιση της ποίησης γενικά, αλλά και της ρητορικής δεινότητας των δημωδών γλωσσών απέναντι σε συνήθεις κατηγορίες, όπως εκείνη της προχειρότητας ή της ανηθικότητα

Πραγματεία μεγάλης επιρροής από την άποψη αυτή έδωσε, ήδη από τις αρχές του 14ου αι ο Δάντης. Στο Περί ευγλωττίας στη λαϊκή γλώσσα, γραμμένο μεταξύ 1303 και 1305, διατυπώνονται με σαφήνεια οι αρχές της αισθητικής και ηθικής αξίας της νεότερης ιταλικής γλώσσας και ποίησης. Επίσης την ίδια εποχή ένας τυπικός εκπρόσωπος του γαλλικού ουμανισμού, ο Ντυ Μπαιλέ (Joachim Du Bellay, 1522-1560) δίνει τη δική του συμβολή με το δοκίμιο Για την υπεράσπιση και τον εμπλουτισμό της γαλλικής γλώσσας (1549) (118-119)

Σύνοψη

Η περίοδος από τις αρχές του 14ου αι. μέχρι τα μέσα του 16ου συμπίπτει με την αυγή των Νεότερων Χρόνων της ευρωπαϊκής ιστορίας

Παράγοντας ενότητας για τη δυτική Ευρώπη αναδεικνύεται η διάδοση του φαινομένου της πολιτισμικής αναγέννησης και της ουμανιστικής παιδείας, σε άμεση συνάρτηση με την ανακάλυψη της τυπογραφίας. Τα λατινικά εξακολουθούν να είναι η επίσημη γλώσσα της λογιοσύνης, αλλά τα φαινόμενα χαρακτηρίζονται παράλληλα από:

• Τη συστηματοποίηση των ελληνικών και βιβλικών σπουδών

• Τη διαμόρφωση και καλλιέργεια των δημωδών γλωσσών ως εθνικών πλέον

Ιδιαίτερο ρόλο στην ανάπτυξη και εξάπλωση του δυτικοευρωπαϊκού ουμανισμού διαδραμάτισαν:

• Ο ενισχυμένος ρόλος των πανεπιστημίων και η σχετική αυτονομία τους από την εκκλησία

• Η ανάδειξη, γενικότερα, ενός νέου προτύπου ευρωπαϊκής λογιοσύνης και μιας νέας κοινωνικής θέσης του λόγιου και του συγγραφέα

• Το κίνημα της θρησκευτικής μεταρρύθμισης, με την έμφασή του στα βιβλικά κείμενα και τη μετάφρασή τους σε εθνικές γλώσσες

Ευνοείται η μίμηση των προτύπων της αρχαίας ελληνικής και λατινικής γραμματείας, σύμφωνα με τις προδιαγραφές μιας ορισμένης ανάγνωσης της ποιητικής του Οράτιου αλλά και του Αριστοτέλη. Παράλληλα, όμως, η προσοχή στρέφεται στις νεότερες εθνικές γλώσσες και, μάλιστα, στην ποιητική τους έκφραση. Η ρητορική γίνεται βασικός άξονας προσέγγισης των κειμένων και προς τις δύο αυτές κατευθύνσεις.

   

ΕΡΑΣΜΟΣ(ΜΩΡΙΑΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ) σε πινακα του ΧΑΝΣ ΧΟΛΜΠΑΪΝ

       Μωρίας Εγκώμιον

Ανάμεσα στους δύο περίπου αιώνες που μεσολαβούν ανάμεσα σε Πετράρχη και Έρασμο, επιφέρουν την ωρίμανση και τη σταδιακή μεταλλαγή του ευρωπαϊκού ουμανισμού, μεταθέτοντας το κέντρο βάρους από την Φλωρεντία στο Ρότερνταμ και από την ποίηση στην φιλολογία.

Παρά την αυστηρή φιλολογική του δουλειά [του Έρασμου], έγραφε συχνά σε οξύτατο κριτικό ή σατιρικό τόνο, καλλιεργώντας ιδιαίτερα την ειρωνεία. Εκτός από τη συγγραφική και εκδοτική του δραστηριότητα, υπήρξε και μεταφραστής.

Το Μωρίας εγκώμιον, αν και δε θεωρείται λογοτεχνικό αριστούργημα, πρόκειται για δεξιοτέχνημα ειρωνικής ρητορικής.

Ειρωνεία δε σημαίνει ούτε διακωμώδηση ούτε σαρκασμός. Είναι το σχήμα λόγου, μέσα από το οποίο συγχέεται ή περιπλέκεται η σχέση ανάμεσα στα λεγόμενα και στη συνείδηση του ακροατή (...) Είναι, με άλλα λόγια, το σχήμα, με βάση το οποίο η σχέση μεταξύ αλήθειας και ψέματος, συνείδησης και πραγματικότητας, αναδεικνύεται διαρκές και ασταμάτητο, ίσως μάλιστα ανεξέλεγκτο παιχνίδι.

Εκείνο που, τελικά, δέχεται τα πυρά της ειρωνικής κριτικής είναι το κύρος του λόγου, του κάθε ανθρώπινου λόγου, και συγχρόνως, η διάθεση των ανθρώπων να γυρεύουν αυθεντίες που θα τους μεταφέρουν την απόλυτα καθαρή και έγκυρη γνώμη τους.

ΕΡΑΣΜΟΣ (1467-1536) 

Ο Έρασμος ως ουμανιστής είναι πριν απ’ όλα πεζογράφος. Αλλά ασχολήθηκε και με την ποίηση και με την δραματουργία κι επίσης είναι έξοχος μεταφραστής.

 Το εγκώμιο σαν είδος ανήκει στην ρητορεία ή τον φανταστικό λόγο. Μέσα στο έργο η προσωποποιημένη Μωρία παίρνει το λόγο για να παινέσει τα χαρίσματά της ενώπιον των οπαδών της, δηλαδή ενώπιον των ανθρώπων. Το ύφος άλλοτε ανάλαφρο κι άλλοτε σχολαστικό, παραθέτει μια σειρά σαρκαστικών παρατηρήσεων πάνω στην ανθρώπινη βλακεία γενικώς, και ειδικώς πάνω στη βλακεία των ανθρώπινων κοινωνικών τάξεων και επαγγελμάτων. Ο Έρασμος εμπνέεται φανερά από κλασικά κείμενα. Εξάλλου η Μωρία μιλάει και για τη μωρία του χριστιανισμού, του σταυρού, την μωρία αυτών που στα μάτια του κόσμου ψάχνουν το Θεό, αυτό το θεμελιώδες παράδοξο της χριστιανικής πίστης.

Εάν η έλλειψη ενότητας είναι ένα προφανές ελάττωμα του Εγκώμιου, το έργο σφάλει επίσης με το υπερβολικό μήκος και η στυλίστικη υπεραφθονία υπογραμμίζεται ακόμα περισσότερο με την παρουσία στο κείμενο μεγάλου αριθμού παροιμιακών εκφράσεων και ρητών που αγγίζουν τη σχολαστικότητα.

Πρόσφατα οι μελετητές αποφάσισαν πως «οι παροιμίες (1500-1536 είναι το πιο σημαντικό του έργο, για το οποίο δε θα σταματήσει να εργάζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του».

ΠΗΓΕΣ

1. Βάρσος Γιώργος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 6^ο έως τις αρχές του 18^ου αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π, Πάτρα 1999.
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ.Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
3. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
4. Εγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος-Larousse-Britannica, εκδ. Πάπυρος, επιμ.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ-ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΛΟΓΟΥ

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ (5ος – 13ος αι.)

Είδη  γραπτού λόγου, που επέδρασαν καθοριστικά στην εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας.

Εισαγωγικες παρατηρησεις:

1η ενότητα: Εισαγωγή σε στοιχεία του πολιτισμού της εποχής, σημαντικά για τη μελέτη της λογοτεχνίας.

2η ενότητα: Διερεύνηση συγκεκριμένων ειδών γραμματείας της εποχής

Σημαντικοί όροι:       

• Έμμετρος λόγος & ποσοτικά μέτρα

• Διάκριση ρητορικής, γραμματικής & λογικής

• Αλληγορική ερμηνεία

• Επική ποίηση

• Λυρική ποίηση

Βασικά Λογοτεχνικά κείμενα:

• Λυρική ποίηση των τροβαδούρων (11ος – 12ος αι.)

• Έμμερη μυθιστορία του Κρετιέν ντε Τρουά (12ος αι.)

Επισημάνσεις-Διασαφηνίσεις για την κατανόηση της Μεσαιωνικης πραγματικότητας στα γράμματα

a) Ο χριστιανισμός ως συνεκτικός ιστός της Ευρώπης και του πολιτισμού της. Το «θρησκευτικό συναίσθημα» της εποχής διαφέρει από το σημερινό στις αντιλήψεις και τις πρακτικές.

b) Η έννοια της λογοτεχνίας δύσκολα αντιστοιχεί σε ευδιάκριτη περιοχή γραπτού λόγου κατά την εποχή του μεσαίωνα, γι αυτό η προσοχή μας εκτείνεται (....) σε πεδία και φαινόμενα λογοτεχνκής γραμματείας. (....) η λογοτεχνικότητα έχει γεννηθεί ή αναγεννηθεί, όμως ο γραπτός λόγος αναπτύσεται με τρόπους που δε μας είναι οικείοι.

c) Οι γλώσσες που κυριαρχούν στην Ευρώπη της εποχής δε διαβάζονται εύκολα από γνώστες σύγχρονων γλωσσών: λατινικά, παλαιές μορφές ελληνικών, παλαιές μορφές νεότερων ευρωπαϊκών γλωσσών ή και μεσαιωνικές γλώσσες που είναι σήμερα νεκρές.

d) Μια από τις θεμελιωδέστερες διαστάσεις της μελέτης των μεσαιωνικών χρόνων είναι, ασφαλώς, εκείνη των σχέσεων μεταξύ Δύσης & Ανατολής.

ΚΡΕΤΙΕΝ ΝΤΕ ΤΡΟΥΑ εκδ.ΩΚΕΑΝΙΔΑ

 Η ΣΧΕΣΗ ΓΡΑΦΗΣ & ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

• ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ & ΓΡΑΦΗ

Βαθμιαία εξάπλωση της γραφής και υποχώρηση των προφορικών πολιτισμικών παραδόσεων, ιδίως στην περίπτωση των δημωδών γλωσσών ή ιδιωμάτων της Δύσης που βαθμιαία απέκτησαν συστηματική γραπτή έκφραση.

Αν και το βιβλίο εξακολουθεί να είναι χειρόγραφο, επέρχονται συστηματικές αλλαγές, σε όλη την Ευρώπη, σε επίπεδο υλικών και τεχνικής της γραφής. Κατά τον 8ο αι. αρχίζει η χρήση του χαρτιού που σταδιακά γενικεύεται, ιδίως μετά τον 11ο αι. Σημαντικότερη ίσως αλλαγή, αποτελεί η επινόηση σε Δύση και Ανατολή διαφόρων μορφών μικρογράμματης γραφής.

Οι παραπάνω αλλαγές συνδυάστηκαν με την εντατική αντιγραφή χειρογράφων, η οποία χαρακτήρισε την ανάκαμψη των γραμμάτων σε Ανατολή και Δύση του ύστερου Μεσαίωνα. Συνάμα, η μετεγραφή χειρογράφων σε μικρογράμματα στοιχεία, συνεπέφερε σε πολλές περιπτώσεις την καταστροφή ή την απώλεια παλαιότερων αντιγράφων. Άξιο επισήμανσης, αποτελεί το γεγονός πως το σύνολο σχεδόν των ολοκληρωμένων σωμάτων αρχαίων ελληνικών κειμένων που σώζονται μέχρι σήμερα, προέρχονται από τον βυζαντινό ύστερο Μεσαίωνα, μεταφερμένα από την Κωνσταντινούπολη και την Εγγύς Ανατολή σε βιβλιοθήκες της Δύσης. Τα παλαιότερα αντίγραφα έχουν στην πλειονότητά τους χαθεί.

Σε μορφή χειρόγραφων αντιγράφων κυκλοφορούσαν και τα νεότερα κείμενα διαφόρων ειδών γραμματείας ή λογοτεχνίας. Και συχνά τα κείμενα αυτά είναι ανυπόγραφα (....) Ο ανώνυμος αντιγραφέας ή μεταφραστής της εποχής στηρίζει περισσότερο την γραμματεία από τον επώνυμο συγγραφέα.

Η γραφή διαδίδεται, αλλά όχι με τον σύγχρονο τρόπο που ορίζει τη σχέση της με το συγγραφέα. Για παλαιότερα κείμενα λατινικής και ελληνικής αλλά και εκκλησιαστικής ή πατερικής γραμματείας επισέρχονται ζητήματα «γνησιότητας» ή «αυθεντικότητας» του αντιγραφέα ή του μεταφραστή. Ωστόσο, σταδιακά η ιδέα του επώνυμου δημιουργού ενός «πρωτότυπου» έργου αρχίζει να γενικεύεται περιλαμβάνοντας, επιλεκτικά, συγγραφείς ορισμένων ειδών νεότερων κειμένων – όπως η λυρική ποίηση και η μυθιστορία.

Η σημασία του προφορικού στοιχείου εξακολουθεί να διατηρεί τη σημασία της με διάφορους τρόπους: λόγω αναλφαβητισμού, η ανάγνωση πολλές φορές είναι ομαδική ή δημόσια.Ακόμα και η εκκλησιαστική ακολουθία μπορεί να θεωρηθείανάλογο παράδειγμα. Εξάλλου το προφορικό στοιχείο επισέρχεται και στην ίδια την γραφή και τη μορφή του κειμένου. Ο έμμετρος λόγος που ήταν πολύ διαδεδομένος και ίσως ο επικρατέστερος, αφήνει να διαφανεί πως το κείμενο ήταν γραμμένο για απομνημόμευση και απαγγελία.

Έμμετρος λόγος                                                  

ΤΡΟΒΑΔΟΥΡΟΙ

Η διαφορά του έμμετρου από τον πεζό λόγο έγγειται στο γεγονός πως ο πρώτος από την αρχαιότητα και σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα διατηρεί στενή σχέση με τον προφορικό λόγο, καθώς βασικός στόχος του είναι η απομνημόνευση για να απαγγελθεί.

Λέγεται έμμετρος επειδή πειθαρχεί σε συγκεκριμένο μέτρο. Με βάση το μέτρο αυτό διακρίνονται οι στίχοι του ποιήματος, οι οποίοι οργανώνονται, ενδεχομένως, σε στροφές. Ο κάθε στίχος απαρτίζεται από πόδες, δηλαδή στοιχειώδεις ρυθμικές ομάδες συλλαβών (2 ή 3 συνήθως), των οποίων η διαδοχή συνιστά το μέτρο του ποιήματος.

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα άλλαξε το μετρικό σύστημα, δηλαδή ο τρόπος που αρθρώνεται το μέτρο. Η αλλαγή ξεκίνησε από μια αλλαγή στον τρόπο ομιλίας και συναρτάται από το πέρασμα του προφορικού λόγου από τα παλαιότερα ελληνικά ή λατινικά σε καινούριες μορφές τους ή και σε άλλες γλώσσες.

Έτσι περνάμε από τα ποσοτικά στα τονικά μέτρα και ταυτόχρονα αρχίζουν να επιβάλλονται καινούριοι κανόνες, ίσως για λόγους ενίσχυσης της μουσικότητας ή την ευκολότερη απομνημόνευση: όπως ο ισοσυλλαβισμός και η χρήση ομοιοκαταληξίας. Το νέο μετρικό σύστημα δεν ακολουθούν μόνο οι δημώδεις γλώσσες αλλά και η μεσαιωνική λατινική και η αττικίζουσα ελληνική του Βυζαντίου. Άμεση συνέπεια, μεταξύ άλλων είναι η καλλιέργεια νέων στιχουργικών μορφών και νέων ειδών ποιητικού λόγου.

Ρητορική, γραμματική, λογική

H εποχή που μελετάμε, τουλάχιστον μέχρι τους δύο τελευταίους αιώνες της, φαίνεται ότι έδινε μεγαλύτερη προσοχή στη γλωσσική διάρθρωση και στην κοινωνική χρήση των κειμένων απ’ ότι στην ενδεχόμενη λογοτεχνική ή ποιητική τους διάσταση. Υπήρχε όμως συναίσθηση της ιδιάζουσας αξίας του γραπτού λόγου (...)αλλά η ιδιαιτερότητα της λογοτεχνίας ή της ποίησης, τουλάχιστον της νεότερης δεν πήρε, συστηματική ή εκλογικευμένη μορφή.

Η χρήση των όρων «ποίηση» και «ποιητής» μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, δεν ήταν γενικευμένη και αναφέρονταν, κυρίως, στους παλαιούς Έλληνες και Λατίνους ποιητές. Αντίστοιχα, οι νεότεροι δηλώνονταν με ειδικότερους όρους που αφορούσαν την τεχνική τους ή ή το είδος που καλλιεργούσαν: στιχουργός, μελωδός, υμνωδός.

Σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του προγράμματος διαδραματίζει ένα σχήμα, του οποίου οι βάσεις είχαν τεθεί κατά την ελληνιστική εποχή, μετεξελίχθηκαν στο Βυζάντιο και αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη Δύση: «τρίτυς» των γραμμάτων (trivium: γραμματική, ρητορική, λογική) και των «τετράκυς» των επιστημών (quadrivium: αριθμητική, γεωμετρία, μουσική, αστρονομία).

Η μεσαιωνική τρίτυς, μας δίνει το ακριβές περίγραμμα μέσα στο οποίο μελετώνται τα κείμενα. Η γραμματική αφορά τη μορφολογία και τη σύνταξη της γλώσσας• η λογική τη μεθοδική ανάλυση των λογικών διαστάσεών της και την ερμηνεία του νοήματος• η ρητορική εστιάζει στα σχήματα και τους τρόπους του λόγου που κάνουν τη γλώσσα να μεταφέρει τα νοήματά της δραστικότερα ή αποτελεσματικότερα στον αναγνώστη ή ακροατή.

Στη Δύση του ύστερου Μεσαίωνα, η μελέτη αυτή γίνεται υπό το πρίσμα του «σχολαστικισμού»: ανάπτυξη και αντιπαράθεση λογικών επιχειρημάτων ως βάση μιας λεπτομερειακής προσέγγισης και μεθοδικής ερμηνείας και κατανόησης των κειμένων. Η λογική κυριαρχεί λοιπόν στην τρίτυς, και μάλιστα με τη μορφή της διαλεκτικής που της δίνει αρχικά ο Αβελάρδος και αναπτύσει αργότερα ο Θωμάς ο Ακινάτης. Η δε οπτική γωνία παραμένει εκείνη της θεολογίας: τα κείμενα της αρχαιότητας πρέπει να φωτίζουν προβλήματα σχετικά με τη φύση του Θεού και της δημιουργίας του.

Ο σχολαστικισμός συνιστά για τη Δύση μια πρώτη προσπάθεια συστηματικής αξιοποίησης της γραπτής παράδοσης και της αναγνωστικής εμπειρίας, η οποία μάλιστα, καθόρισε σε μεγάλο μέρος το νεότερο τρόπο ανάγνωσης της λογοτεχνίας.

Κυρίως, τους τελευταίους αιώνες του ύστερου Μεσαίωνα διαμορφώθηκε μια ορισμένη συνείδηση της ιδιαιτερότητας του έπους και του επικού ύφους, ενώ το ενδιαφέρον για τη δραματική τέχνη φαντάζει σχεδόν ανύπαρκτο.

               Ο σχολιασμός ως ανάγνωση και γραφή

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, η πρακτική της ανάγνωσης παλαιότερων κειμένων αλλά και της έγγραφης ερμηνείας ή κριτικής τους τίθεται υπό το πρίσμα του σχολιασμού των κειμένων.

Άξιοι προσοχής είναι οι σχολιασμοί τους οποίους προσθέτει στα περιθώρια των χειρογράφων που αντιγράφει ο βυζαντινός γραφέας. Πρόκειται κατά κανόνα, για τα παλαιότερα σχόλια των φιλολόγων ή των «γραμματικών» της ελληνιστικης αλλά και της ρωμαϊκής εποχής στα ελληνικά κείμενα τα οποία ο αντιγραφέας έβρισκε στα πρωτότυπα ή τα αντίγραφα που χρησιμοποιούσε....Έτσι, μαζί με τα χειρόγραφα, σώζονται στοιχεία της ιστορίας των κειμένων αυτών και της γλώσσας τους.

Κάποιες φορές ο σχολιασμός είναι περισσότερο πρωτότυπος, ιδίως όταν ο μελετητής του χειρόγραφου είναι ο ίδιος λόγιος και καταγράφει τη μελέτη του

Οι σχολιασμοί αυτοί, καθώς και οι αντίστοιχοι των δυτικών αντιγραφέων και μελετητών, μοιάζουν συχνά ανομοιογενείς ή άτακτοι από πλευράς περιεχομένου για το νεότερο αναγνώστη και μελετητή, συνηθισμένο σε έναν αυστηρό καταμερισμό της πνευματικής ή ακαδημαϊκής εργασίας. Σχεδόν συσσωρεύουν παρατηρήσεις κάθε τύπου: υπενθύμισης ιστορικών ή πραγματολογικών στοιχείων, γραμματικής και συντακτικής ανάλυσης, ρητορικής αξιολόγησης, αλληγορικής ερμηνείας κ.οκ.. Η λογοτεχνική πρόκληση έγγειται πως ο σχολιασμός προϋποθέτει μια μια αναγνωστική τεχνική και εμπειρία όχι ανοργάνωτη ή ανώριμη, αλλά εντελώς διαφορετική από τη δική μας

Η εντατική κυκλοφορία κειμένων γίνεται σε δύο άξονες: α) διαχρονικό – μεταφορά της αρχαίας παράδοσης. β) συγχρονικό – από τη μία πολιτισμική περιοχή στην άλλη – δίνει μια αίσθηση πρωτοτυπίας μιαν απόχρωση που ενδεχομένως σαστίζει τον σύγχρονο αναγνώστη: η εντύπωση που σχηματίζεται είναι ότι τίποτα καινούριο δεν μπορεί να προκύψει και όλα είναι επαναλλήψει περισσότερο ή λιγότερο πιστές. Εντούτοις η σταθερή λογοτεχνική επιδίωξη είναι να ειπωθεί κάτι άλλο, ξεκινώντας από στοιχεία που έχουν αποτελεσματικά αφομοιωθεί• ο μεσαιωνικός κόσμος, σφραγισμένος από τη βιβλική παράδοση, ξέρει ότι δεν μπορεί να πει τίποτα αν δεν ξεκινήσει απο ορισμένα κείμενα που θα μελετήσει με μεγάλη προσοχή• χάρη σ’ αυτά, έχει τη δυνατότητα να δει μακρύτερα και καλύτερα από τους προκατόχους του, σαν ένας νάνος ανεβασμένος στους ώνους ενός γίγαντα

Αλληγορική ερμηνεία

Μια ειδικότερη συμβολή του Μεσαίωνα στην ερμηνευτική των λογοτεχνικών κειμένων και μέσω αυτής, στην ποιητική. Καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής γραμματείας, αλλά γενικεύθηκε. Στηρίζεται στην εξαιρετική σημασία που δόθηκε τους πρώτους μετα-χριστιανικούς χρόνους, στο σχήμα λόγου που ονομάστηκε αλληγορία.

Αλληγορικό μπορεί να κατανοηθεί ένα κείμενο ή ένα τμήμα αυτού, ιδίως αφηγηματικού χαρακτήρα, όταν μπορεί να αναγνωστεί και να κατανοηθεί σαν εκτεταμένο σχήμα λόγου, σαν αναπτυγμένη μεταφορά. Το αφήγημα δεν έχει τόσο αξία για την ιστορία που αφηγείται κυριολεκτικά• η ιστορία δεν είναι παρά ένας έντεχνος τρόπος να μεταφέρει το κείμενο γενικές πνευματικές και ηθικές αξίες.

Χάρη στην αλληγορία τα παλαιότερα κείμενα – όπως η Οδύσσεια – έγιναν έτσι περισσότερο κατανοητά και, εντέλει, αποδεκτά για τους χριστιανούς αναγνώστες τους.

Η αλληγορική ανάγνωση διατήρησε την ισχύ της στην Ευρώπη μέχρι τους νεότερους χρόνους. Στη συνέχεια υποχώρησε η θρησκευτική ή ηθική οπτική της μεσαιωνικής ανάγνωσης, αλλά η αλληγορική ερμηνεία επέμεινε με διαφορετικές μορφές: συγκαλυμμένη έκφραση πολιτικών, ιδεολογικών ή και πολιτισμικών αξιών.

ΠΗΓΕΣ

1.  Βάρσος Γιώργος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 6^ο έως τις αρχές του 18^ου αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π, Πάτρα 1999
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
3. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
4. Εγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος-Larousse-Britannica, εκδ. Πάπυρος, επιμ. Βίκτωρ Αθανασιάδης κ.ά., Αθήνα ²1997
5. Παγκόσμια Ιστορία, εκδ. Κ. Καπόπουλος, επιμ. Χ. Μπουλωτής, μτφρ. Δ. Θεοδωρακάτος., Αθήνα 1992 (Time Life History of the World, 1991).