ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ- ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ- ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ         

Κ. Μπωντλαίρ

Η έννοια της «νεωτερικότητας» δεν είναι καθορισμένη με σαφήνεια και η ιστορία της είναι πολύπλοκη. Συνήθως με τον όρο νεωτερικότητα αναφερόμαστε στη «νέα» κατάσταση που προέκυψε ως αποτέλεσμα σημαντικών οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών [....] αλλά η νεωτερικότητα είναι πιο άμεσα συνυφασμένη με την επικράτηση του κριτικού πνεύματος έναντι του θεολογικού δογματισμού κατά την περίοδο του Διαφωτισμού, με την αντικατάσταση της ιεραρχικής κοινωνικής οργάνωσης από δημοκρατικές δομές, η οποία ακολουθεί τη Γαλλική Επανάσταση και, τέλος, με τη εκβιομηχάνιση και την αστικοποίηση.

Η νεωτερικότητα έχει πολλαπλές πολιτισμικές εκφάνσεις. Ωστόσο, την περίοδο 1890-1920 συστηματοποιούνται και αποκρυσταλλώνονται τα χαρακτηριστικά μιας σαφώς νέας αισθητικής. Οι πολύμορφες εκφράσεις αυτής της νέας αισθητικής αποδίδονται συνήθως με τον γενικότερο όρο μοντερνισμός. Υπάρχει ασυμφωνία τόσο ως προς τα χρονικά όρια όσο και ως προς τα περιεχόμενα του μοντερνισμού, τα οποία παραμένουν ρευστά. Πολλοί κριτικοί στη χώρα μας προτιμούν τον όρο νεωτερική λογοτεχνία.

Αρ. Ρεμπώ

      Γενικά θεωρείται ότι τη νέα αισθητική προαναγγέλλει στο χώρο της λογοτεχνίας η ποίηση του Κ. Μπωντλαίρ, ενώ βασικά στοιχεία της συναντάμε στην ποίηση του Ρεμπώ και του Μαλλαρμέ, καθώς και σε έργα του αισθητισμού και της παρακμής: η απόρριψη των κανόνων της αστικής κοινωνίας και της ρεαλιστικής τέχνης, η πλήρης καταξίωση του καλλιτέχνη και η έμφαση στην αυτοτέλεια της τέχνης(που στο έργο των συμβολιστών καταλήγει στην απολυτοποίηση του ποιητικού λόγου), προδιαγράφουν ή, κατά τη γνώμη πολλών κριτικών, ανήκουν στο ανατρεπτικό ρεύμα του μοντερνισμού. [....] η έλλειψη στεγανών στα λογοτεχνικά δρώμενα εξηγεί την σύνδεση ε τον ρομαντισμό [....] Ουσιαστικά ο μοντερνισμός είναι η έσχατη υπόσταση του ρομαντισμού.

Η πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα και ως τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, γνωστή και ως belle époque, φέρνει μια αίσθηση κεφιού, ρώμης και ευμάρειας που συχνά επισκιάζει το απαισιόδοξο πνεύμα του τέλους του αιώνα και της πολιτιστικής παρακμής.

Η λογοτεχνία χαρακτηρίζεται, ως ένα βαθμό, από γόνιμες μεταμορφώσεις προηγούμενων ρευμάτων.  Πρίν, αλλά και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο ρεαλισμός είναι παρών στα «μυθιστορήματα εποχής», τα οποία φιλοτεχνούν μέσα από την ζωή πολυάριθμων χαρακτήρων την εικόνα μιας εποχής ή την πορεία μιας κοινωνικής τάξης. Πολλά απ’ αυτά είναι γνωστά ως «μυθιστορήματα ποταμοί» λόγω του μήκους τους. Στο θέατρο του Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω και τη σαρκαστική πεζογραφία του Άντους Χάξλεϋ, ο ρεαλισμός τροφοδοτεί την κριτική της σύγχρονης κοινωνίας και πολιτικής. Σε αντιπολεμικά μυθιστορήματα όπως, Ο καλός στρατιώτης Σβέικ του Γιάροσλαβ Χάσεκ και Ουδέν νεώτερον από το δυτικόν μέτωπον του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, καταγγέλλεται ο παραλογισμός του πολέμου και οι συνέπειες για τους επιζώντες. [....]

Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω

Πέρα από τις αναθεωρήσεις των προηγούμενων τάσεων, στα χρόνια που προηγούνται του Α’ Παγκόσμιου Πόλεμου πολλαπλασιάζονται οι ενδείξεις ρήξης με την προγενέστερη σκέψη και λογοτεχνία. [...] Η εξέλιξη της επιστήμης (Θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν & κβαντική θεωρία του Πλανκ) κατάφερε το δυνατότερο πλήγμα στην πεποίθηση ότι ο φυσικός κόσμος μπορεί να αναλυθεί λογικά. [....]

Η ρήξη με το παρελθόν θα εκδηλωθεί μέσα από την αισθητική του μοντερνισμού, η οποία σηματοδοτεί την απομάκρυνση από την παράδοση, τη λογική, την αντικειμενική πραγματικότητα, την αποδεκτή ομορφιά και δηλώνει θαυμασμό για το πρωτογενές, το αυθόρμητο, το άμεσο. [....]

Πωλ Βαλερύ

   Τη μετάβαση στον μοντερνισμό διαγράφει η ποίηση του Πωλ Βαλερύ, του Κ.Π Καβάφη, του Φερνάντο Πεσσόα, και του Γκιγιώμ Απολλιναίρ. Το μελαγχολικό ύφος, η υποβολή και η μουσικότητα που καλλιέργησε ο συμβολισμός, εξακολουθούν να προσδιορίζουν την ποιητική ευαισθησία μέχρι τη δεκαετία του 20.[....]

                                                                                               Κ.Π Καβάφης
Ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και κριτικός ο Απολλιναίρ θεωρείται πρωτεργάτης των ριζοσπαστικών λογοτεχνικών κινημάτων που εμφανίζονται τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Οι συλλογές του Αλκοόλ και Καλλιγραφήματα στοχεύουν στην έκπληξη με τη χρήση ανοίκειων λεκτικών συσχετισμών και την εφαρμογή δραστικών αλλαγών στην στίξη, τον ρυθμό και το μέτρο των ποιημάτων.

Φερνάντο Πεσσόα

Τόμας Στερν Έλιοτ

  

ΤΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ

1. Βασικό θέμα της λογοτεχνίας του μοντερνισμού είναι η αστάθεια της ταυτότητας του ανθρώπινου υποκειμένου και η διάσπαση της προσωπικότητας του. Στα έργα του Κάφκα και του Πιραντέλλο, το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση εσωτερικής σύγκρουσης, όπου το συνειδητό παλεύει ενάντια στις δυνάμεις του ασυνείδητου ή, άλλοτε η λογική του αντικρούεται από τον παραλογισμό του εξωτερικού κόσμου. Σε άλλες περιπτώσεις όπως στην Έρημη χώρα του Τ.Σ Έλιοτ,η ταυτότητα του ιστορικού υποκειμένου καταργείται και τη θέση της παίρνει μια σειρά χαρακτήρων που συναιρούνται σ’ ένα ρόλο.

2. Ο χρόνος και η σχέση του με την υποκειμενικότητα γίνονται αντικείμενο διερεύνησης και έντονου ενδιαφέροντος. Το μυθιστόρημα του Μάρσελ Προυστ Αναζητώντας το χαμένο χρόνο αναδεικνύει μια νέα πρόσληψη του χρόνου ως βιωματικού γεγονότος: στη συνείδηση του αφηγητή το παρόν συναιρείται με την ανάμνηση του παρελθόντος και, εμμέσως, με την ενόραση του μέλλοντος.

Άγαλμα του Τζ. Τζόϋς στο Δουβλίνο

3. Ο εσωτερικός μονόλογος αποτελεί κατεξοχήν μοντερνιστική τεχνική, που επιτρέπει σε  συγγραφείς,     όπως ο Τζόυς και η Γουλφ να παρακολουθήσουν τη συνεχή κίνηση του ψυχικού

Βιρτζίνια Γουλφ

 βίου, δηλαδή να αποτυπώσουν τη «ροή της συνείδησης» του ανθρώπινου υποκειμένου.

ΠΗΓΕΣ

1. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
3. Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18^ου έως τον 20^ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000
4. Η Μεγάλη Ιστορία του 20^ου αιώνα, Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αποστολοπούλου Μ.-Σφυρόερα Σ. (επιμ.), Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002
5. Η Μεγάλη Ιστορία του 20^ου αιώνα, Μεσοπόλεμος-Δημοκρατίες και Ολοκληρωτισμοί, Αποστολοπούλου Μ.-Σφυρόερα Σ. (επιμ.), Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002
6. Ράπτης Κώστας, Γενική Ιστορία της Ευρώπης κατά τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα 2000

Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ κ' ΟΙ ΝΕΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ 19ος-20ος αι.

Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ:  

 Βαθμιαία από τον 18ο αιώνα και κυρίως κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα όροι όπως ο γαλλικός litt`erature ή ο αγγλικός literature άρχισαν να περιορίζουν τη σημασία τους, αντιστοιχώντας σε αυτό που έρχεται στα τέλη του 19ου αι. να δηλώσει ο νεοελληνικός νεολογισμός «λογοτεχνία». Η λογοτεχνία μ’ αυτή τη νεότερη έννοια του όρου, αντιστοιχεί σε κάτι λιγότερο ευρύ από τη γραμματεία (κάθε αξιόλογο κείμενο ή τα «γραπτά μνημεία» του μεσαίωνα) αλλά ευρύτερο από την έμμετρη ποίηση.˙ Συμπεριλαμβάνει και διακρίνει διάφορα είδη ή γένη, τα μεγαλύτερα από τα οποία είναι η ποίηση...., η δραματουργία...., η πεζογραφία.

Μέχρι τον 17ο αι. το ενδιαφέρον ήταν επικεντρωμένο στο ζήτημα των σχέσεων του ποιήματος με τον ακροατή ή τον αναγνώστη (....) η διάσταση που μελετήθηκε περισσότερο ήταν, εκείνη της ρητορικής.

Από τον 19ο αι. Αρχίζουν να διερευνώνται συστηματικά άλλες ιδιαίτερες διαστάσεις των λογοτεχνικών κειμένων. Τέσσερις τέτοιες διαστάσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον προβληματισμό μας σχετικά με τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και την αξία της:

A. ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο το οποίο, όπως κάθε έργο τέχνης, γίνεται πηγή καθαρής απόλαυσης του κάλλους, της ομορφιάς που αισθητοποιεί (επίδραση άσκεισε ο Καντ).

B. ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο όταν διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση αμεσότητας ή αυθεντικότητας με την ιδιοσυστασία ενός δημιουργικού ανθρώπινου πνεύματος, το οποίο και εκφράζει (πνεύμα με υπόσταση συλλογικού ή ατομικού υποκειμένου) (Επίδραση ρομαντισμού).

C. ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ: Βασικό στοιχείο της λογοτεχνικής δημιουργίας.

D. ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ: Θέμα εντατικής και κάποτε αποκλειστικής προσοχής.


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΑΛΛΑ ΕΙΔΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1 Ιδιαίτερη μορφή γλώσσας που διαφέρει από κάθε άλλο είδος πεζού λόγου, όπως για παράδειγμα ένα επιστημονικό εγχειρίδιο.

2 Πλοκή η οποία κρατά αδιάλειπτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

3 Δημιουργία έντονων συναισθημάτων & ευαρέσκεια κατά την ανάγνωση

4 Φαντασία που είτε αναπαριστά αληθοφανείς πλην όμως μη πραγματικές εικόνες, είτε δημιουργεί καταστάσεις που δεν υπάρχουν αλλά με τρόπο ρεαλιστικό και αληθοφανή.

. ΘΕΜΑ – ΥΦΟΣ – ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΩΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΑΛΛΑ & ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ.

 ΘΕΜΑ: Το ζήτημα «περί του οποίου» μπορούμε να θεωρήσουμε ότι «μιλά»

ένα κείμενο ή το οποίο επιλέγουμε εμείς να συζητήσουμε με αφορμή

την ανάγνωση του κειμένου. Το θέμα μπορεί να είναι διατυπωμένο

ρητά στον τίτλο ή και να υποδηλώνεται απλώς μέσα στο κείμενο.

ΥΦΟΣ: Βασικά χαρακτηριστικά του τρόπου με τον οποίο το κείμενο

χειρίζεται τη γλώσσα. Το ύφος μπορεί να αφορά το γλωσσικό ιδίωμα

του κειμένου αλλά και ειδικότερα χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας του.

 ΡΗΤΟΡΙΚΗ: Η πλέον κρίσιμη διάσταση του ύφους του. Συστατικό της στοιχείο είναι οι λεγόμενοι τρόποι ή τα σχήματα λόγου:παρομοιώσεις & μεταφορές, αλληγορία & ειρωνεία.(μετωνυμία & οξύμωρο)

. ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΟΥ «ΝΟΗΜΑΤΟΣ» ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ

Είναι πολλές και διάφορες οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις της λογοτεχνίας, οι οποίες αναζητούν τους μηχανισμούς ή τους τρόπους, μέσω των οποίων το λογοτέχνημα μεταφέρει δεδομένα νοήματα ή μετέχει σε μια συγκρότηση και επεξεργασία νοημάτων. Διαφοροποιούνται μεταξύ τους ανάλογα με το που τοποθετεί η κάθε προσέγγιση την έδρα του ζητούμενου νοήματος: σε χαρακτηριστικά, υποσυνείδητα ίσως, του ψυχικού ή πνευματικού κόσμου του συγγραφέα; Σε αντιλήψεις ή τρόπους σκέψης μιας ορισμένης εποχής ή κοινωνικής ομάδας; Στην πρόσληψη του λογοτεχνήματος από τους εκάστοτε αναγνώστες;

. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΧΕΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΥ & ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ ή ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ «ΕΘΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ».

 ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΣ: Κληροδότημα ιστορικής σκέψης του 19ου αι. παράλληλα με τη νεότερη ιδέα της λογοτεχνίας.

 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ: Τα διάφορα έθνη ακολουθούν διαδοχικές φάσεις γένεσης, ωρίμανσης και, ενδεχομένως παρακμής, περίπου σαν ζωντανοί οργανισμοί• είναι ενσωματωμένα, με τις ιδιομορφίες του το καθένα, στην συνολική ροή της οικουμενικής εξέλιξης και προόδου του ανθρώπινου γένους• κορύφωση της εξέλιξης αυτής είναι η πολιτική οργάνωση εθνών σε κράτη, τα οποία, σύμφωνα με το νεότερο δυτικό-ευρωπαϊκό πρότυπο, τείνουν να δημιουργήσουν συμπαγείς κοινότητες, βασιζόμενες μεταξύ άλλων, σε μια κοινή εθνική γλώσσα.

 Για τον ιστορικισμό, η λογοτεχνία κάθε γλώσσας έχει την ιστορία της, η οποία ταυτίζεται: με την ιστορία του αντίστοιχου έθνους, εκφράζοντας κάθε ξεχωριστή φάση της εξέλιξής του• είναι έκφραση και καλλιέργεια της ιδιοσυστασίας του έθνους, το οποίο μιλάει, γράφει και διαβάζει τη γλώσσα αυτή, μέσα από την εκπαίδευση που βαθμιαία γενικεύεται. Η λογοτεχνία, και μάλιστα η σύγχρονη, αναδεικνύεται έτσι σε συστατικό στοιχείο μιας εθνικής παιδείας: καλλιεργείται, ανθολογείται, ταξινομείται, φυλάσσεται, διαβάζεται και διδάσκεται ως «εθνική λογοτεχνία».

Παράλληλα, η ιδέα της διευρύνεται για να συμπεριλάβει λαϊκές εθνικές προφορικές παραδόσεις, οι οποίες μέχρι τότε ελάχιστα είχαν απασχολήσει την ευρωπαϊκή λογιοσύνη. Με αυτή τη μορφή η λογοτεχνία όχι μόνο αρχίζει να διδάσκεται στη βασική εκπαίδευση, αλλά γίνεται αντικείμενο ειδικευμένων πανεπιστημιακών προγραμμάτων εκπαίδευσης και έρευνας. Αναπτύσσεται συνάμα η συγκριτική γραμματολογία με σκοπό τη σύγκριση των εθνικών λογοτεχνιών, τη μελέτη των σχέσεων επίδρασης μεταξύ τους μέσα στο χρόνο, κυρίως από την οπτική των λογοτεχνιών που θεωρούνται περισσότερο αναπτυγμένες ή πιο ώριμες από τις υπόλοιπες.

 Μια τέτοια σύζευξη των σχέσεων μεταξύ εθνικής ιστορίας και σύγχρονης λογοτεχνίας δύσκολα ανιχνεύεται σε παλαιότερους χρόνους. Οι λόγιοι της Δύσης μέχρι τον 18ο αι. Μπορεί να κατέγραφαν την εξέλιξη της λογοτεχνίας της μίας ή της άλλης γλώσσας, αλλά έμειναν κυρίως στην προσπάθεια χρονολογικής κατάταξης και αξιολόγησης των κειμένων με βάση οικουμενικά κριτήρια και κανόνες: ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη σχέση τους με τα κλασσικά πρότυπα, παρά για την ανάδειξη εθνικών λογοτεχνικών ιδιαιτεροτήτων. Ο Ιταλός φιλόσοφός Ι. Β. Βίκο (1688-1744), πρόδρομος του ρομαντισμού, είναι από τους πρώτους που συνέδεσαν άμεσα τη λογοτεχνία με τη νεότερη ιστορική εξέλιξη λαών ή εθνών. Και μόνο τον 19ο αι. έχουμε δείγματα συστηματικής και γενικευμένης, στην Ευρώπη, συγγραφής ιστοριών της λογοτεχνίας ως έκφρασης εθνικού πνεύματος

                                                                       I.B. BIKO

Η νεότερη ιστορική αντίληψη για τη λογοτεχνία δεν επιβλήθηκε δίχως εντάσεις.... Μέσα στο πλαίσιο αυτό, η ανάγνωση της λογοτεχνίας τροφοδότησε και ριζοσπαστικές ιδέες που απομακρύνθηκαν από την ιστοριστική προσέγγιση του ανθρώπινου πολιτισμού: ακολούθησαν και υπέδειξαν κατευθύνσεις προβληματισμού που αμφισβήτησαν την υπαγωγή της λογοτεχνίας στη μελέτη της εθνικής ιστορίας.

Μοχλό στην εξέλιξη αυτή διαδραμάτισε η επίγνωση της λογοτεχνικότητας κάθε γλώσσας, ιδίως μάλιστα της ιστοριογραφικής, καθώς και η αναγνώριση της λογοτεχνίας ως πηγής ιδιόρρυθμης αντίληψης και αίσθησης του ιστορικού χρόνου........

Αν όμως η λογοτεχνία είναι που επεξεργάζεται και καλλιεργεί τα σχήματα που χρησιμοποιεί η ιστοριογραφία, τότε η ιστορία δεν προηγείται της λογοτεχνίας, συμπορεύεται μ’ αυτή: πως μπορεί λοιπόν να γραφτεί και να μελετηθεί η ιστορία της λογοτεχνίας, λες και η πρώτη είναι ανεξάρτητη από τη δεύτερη;

Εξάλλου πολλοί μιλάνε, σήμερα, για μια μετα-νεωτερική εποχή, που αναζητεί τη δική της αίσθηση ή εικόνα του ανθρώπου και της ιστορίας του, πέρα από τα σχήματα που καθιέρωσε ο νεώτερος ιστορικισμός.

ΠΗΓΕΣ

Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18ου έως τον 20ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.