ΚΛΑΣΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ κ' ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ του 1ου μισού 20ου αι.

ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ-ΚΛΑΣΙΚΑ ΔΙΑΣΗΜΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ κ' ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ του 1ου μισού 20ου αι. 

ΔΙΑΣΗΜΑ ΕΡΓΑ 

                                                            Λ. Πιραντέλλο -Θεατρικός συγγραφέας

ΘΕΑΤΡΟ

• Απόψε αυτοσχεδιάζουμε             Λ. Πιραντέλλο                        Θεατρικό
• 
  
• Ματωμένος γάμος                            Φ. Γκ. Λόρκα                         Θεατρικό         
•    
• Η όπερα της πεντάρας                Μπ. Μπρεχτ                          Θεατρικό
•          
• 
•  Φ. Γκ. Λόρκα -πολιτικοποιημένος Θεατρικός συγγραφέας κ' Ποιητής, εκτελέστηκε από τους φαλαγγίτες του Φράνκο
• 
  
• 
  

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

• Δουβλινέζοι                                       Τζ. Τζόυς                                Διηγήματα
• 
  
• Το μαγικό βουνό                             Τ. Μαν                                    Μυθιστόρημα
• 
  
• Ορλάντο                                                 Β. Γουλφ                                Μυθιστόρημα

                                                                               Β. Γουλφ-Πεζογράφος
                                                                             

ΠΟΙΗΣΗ

• Πρωτεύουσα του πόνου              Πωλ Ελυάρ                            Ποιητικό έργο
• 
  
• Ελεγείες του Ντουίνο                  Ρ. Μ. Ρίλκε                            Ποιητικό έργο
• 
  
• Τετάρτη των τεφρών                   Τ. Σ Έλιοτ                              Ποιητικό έργο
• 
  
• Η Λήδα και ο Κύκνος                  Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς     Ποίημα

                                                                                       Τ. Σ Έλιοτ-Ποιητής       

ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ κ' Η ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΗ ΤΕΧΝΗ του 20ου αι. ως ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΣΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΗΣΤΙΚΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ κ' Η ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΗ ΤΕΧΝΗ του 20ου αι. ως ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΣΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ & ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

Ο όρος «πρωτοπορία» αναφέρεται σε μια σειρά ριζοσπαστικών νεωτερικών λογοτεχνικών και εικαστικών τάσεων που εκδηλώνονται στις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Οι τάσεις δεν είναι ενιαίες και ομοιογενείς, ούτε συνιστούν ένα κίνημα. Ωστόσο τους δημιουργούς τους κινητοποιεί η βούληση να αποδομήσουν την πραγματικότητα και να απελευθερώσουν τον άνθρωπο και την τέχνη από τις συμβάσεις του πολιτισμού. Απορρίπτουν τη λογική και συχνά ανατρέπουν την καθιερωμένη σύνδεση λέξεων με το αντικείμενο αναφοράς τους. Άλλα χαρακτηριστικά: τυπογραφικά παιχνίδια, επινόηση ηχητικής γλώσσας, κατάργηση συντακτικής δομής του λόγου, συνειρμική σύνδεση εικόνων, αφαιρετική και κάποτε ερμητική έκφραση.

ΠΟΙΗΣΗ

Η πρωτοπορία οδήγησε σε μια ρηξικεύλευθη άρνηση της παράδοσης, ωστόσο ο μοντερνισμός περιλαμβάνει και ηπιότερες μορφές έκφρασης. Οι γνωστότεροι δημιουργοί του δεν αποβάλλουν την εθνική τους λογοτεχνική παράδοση αλλά την ανανεώνουν καλλιεργώντας συστηματικά τον ελεύθερο στίχο και την πλουτίζουν απορροφώντας τη ζωτική ενέργεια της πρωτοπορίας. Ο Τόμας Στερν Έλιοτ υποστηρίζει ότι για τη δημιουργία μιας αυθεντικής γραφής ο σύγχρονος συγγραφέας πρέπει να βρίσκεται να βρίσκεται σε επικοινωνία με το λογοτεχνικό παρελθόν και να το αντιμετωπίζει ως ζωντανό.

Ο ίδιος ο Έλιοτ στα πρώτα του έργα όπως το Το ερωτικό τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφοκ, επηρεάζεται από την τολμηρή εικονοποιία και τη μελαγχολική ειρωνία των Γάλλων συμβολιστών. Στην Έρημη Χώρα, την αντιπροσωπευτικότερη σύνθεση του μοντερνισμού, το στοιχείο ανατροπής εμπεριέχεται στο μυθικο-θρησκευτικό πλαίσιο που δημιουργεί ο Έλιοτ με τον συμφυρμό αρχέτυπων συμβόλων, πολύγλωσσων παραθεμάτων και υπαινιγμών σε προγενέστερα κείμενα. [....] Το ποίημα εκφράζει με δραματική ένταση τα αισθήματα απογοήτευσης, αήδιας και πνευματικής στειρότητας, που κυριαρχούν στη Δυτική Ευρώπη μετά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, καθώς και την απελπισμένη αναζήτηση μιας λυτρωτικής ανάτασης.

Πνευματική είναι και η αναζήτηση του Γοιυίλιαμ Μπάτλερ Γέητς στα χρόνια μετά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο. Τα πρώτα ποιήματα του Ιρλανδού ποιητή αντλούν θέματα από μυστικιστικές παραδόσεις και από την κέλτικη μυθολογία. Η φωνή του πάλλεται από τόνους λυρικής μεγαλοπρέπειας και νοσταλγίας για την απλότητα και την ομορφιά του εθνικού παρελθόντος. Στα μεταγενέστερα ποιήματα ο στίχος είναι πιο στοχαστικός.

Ο γερμανόφωνος ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε εκφράζει μια υπαρξιακή αγωνία και διέπεται από μια

Ράινερ Μαρία Ρίλκε

αναζήτηση μιας αισθητικής πλήρωσης που λυτρώνει από τον φόβο της ψυχικής αποσύνθεσης. Κάτω από την επιρροή του συμβολισμού, ο λυρισμός του γίνεται ερμητικός και το μελωδικό του ύφος αφαιρετικό.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Στην πεζογραφία εγκαινιάζονται νεωτερισμοί όπως: απόρριψη της ευθύγραμμης αφήγησης, της αιτιακής αλληλουχίας και της παραδοσιακής ψυχολογίας.

Μάρσελ Προυστ

Ο Μάρσελ Προυστ εισάγει στο πολύτομο μυθιστόρημα του Αναζητώντας το χαμένο χρόνο την έννοια του χρόνου ως βιωματικού γεγονότος, την οποία αντλεί σε σημαντικό βαθμό από την φιλοσοφία του Μπερξόν. Βασικό ρόλο στη λειτουργία του υποκειμενικού χρόνου παίζει η ακούσια συγκινησιακή μνήμη. Με αφορμή τυχαία περιστατικά –όπως η γεύση μιας γουλιάς τασγιού με ψίχουλα από μαντλέν- αναδύεται απροσδόκητα ένας ολόκληρος κόσμος εμπειριών, που συνδέονται με την προσωπική εμπειρία ενηλικίωσης και της ψυχολογικής ωρίμανσης του αφηγητή, αλλά και τη ζωή μιας τάξης και μιας εποχής. Οι απρόβλεπτες διαδρομές του αφηγητή καθορίζουν την αρχιτεκτονική του μυθιστορήματος. Η ανάσύνθεση του παρελθόντοςδεν ακολουθεί μια γραμμική πλοκή αλλά στηρίζεται στη διαπλοκή θεμάτων[....]

Ο Ιταλός Ίταλο Σβέβο, στο μυθιστόρημα Η συνείδηση του Ζήνωνα, ο ήρωας αποκαλύπτει καθώς εξομολογείται στον ψυχαναλυτή του, την απατηλή λειτουργία μιας μνήμης που τακτοποιεί τις αλήθειες και τις ψευδαισθήσεις του παρελθόντος με βάση τις ανάγκες του παρόντος.

Ο Γερμανός Τόμας Μαν στο Μαγικό βουνό, βάζει τον ήρωα να επισκέπτεται τον σαγηνευτικό κόσμο ενός σανατορίου. Οι σκόρπιες αναμνήσεις αριστοκρατών και μεγαλοαστών ασθενών, καθώς και οι στοχασμοί του αφηγητή πάνω στη ζωή, την αρρώστια και τον θάνατο ανασυνθέτουν την αρρώστια μιας εποχής πνευματικής παράλυσης, όπου βαραίνει η αίσθηση του μεταφυσικού κενού.

Ο Ιρλανδός Τζ Τζόϋς στον Οδυσσέα, περιγράφει σε όλη την πληθώρα των λεπτομερειών της τη ζωή μιας ημέρας στο Δουβλίνο. Μέσω της χρήσης του εσωτερικού μονολόγου, ο Τζόϋς μεταδίδει αποσπασματικές εντυπώσεις, τις ανολωκλήρωτες συζητήσεις, τους προσωρινούς δισταγμούς, τις ανησυχίες και τις μύχιες ορμές τριών προσώπων, που περιπλανώνται στην πόλη. Κοινό και των τριών συγγραφέων είναι η διερεύνηση θεμάτων όπως η μνήμη, η συνείδηση και ο χρόνος.

Ο Αντρέ Ζιντ και η Βιρτζίνια Γουλφ, επίσης εγκαταλείπουν την παραδοσιακή έννοια της πλοκής. Ο πρώτος    καταργεί την συνεχή αφήγηση εφαρμόζοντας μια τεχνική συνεχών αντικατοπτρισμών, όπου η μια ιστορία αντανακλά την άλλη. Τα ίδια γεγονότα και θέματα παρουσιάζονται ταυτόχρονα από πολλές διαφορετικές προοπτικές, ώστε η πραγματικότητα εμφανίζεται ως απολύτως σχετική. Η χρήση της τεχνικής του αποκορυφώνεται στο μυθιστόρημα Οι Κιβδηλοποιοί.

Η Γουλφ, εξοικειωμένη με το παράδειγμα του Προυστ και του Τζόυς, θεωρεί πως η ταυτότητα του σύγχρονου υποκειμένου είναι ακαθόριστη, αφού το ασυνείδητο εισδύει στο συνειδητό και διαπλέκεται συνεχώς μαζί του. Στα μυθιστορήματά της Η κυρία Ντάλλογουαίυ, Στο φάρο, Τα κύματα η Γουλφ προσπαθεί να αποδώσει τη «ροή της συνείδησης» με μια λυρική γραφή που ακολουθεί τις σκέψεις, τις επιθυμίες, τις λεπτές ψυχολογικές διακυμάνσεις των χαρακτήρων. Εδώ οι ασήμαντες λεπτομέρειες αποκτούν συμβολικό βάρος καθώς ενεργοποιούν συναισθηματικές αντιδράσεις. Ο χρόνος βιώνεται ως ακολουθία στιγμών αλλά και ως πέρασμα αιώνων.

Ο ΕΦΙΑΛΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΦΡΑΝΣ ΚΑΦΚΑ

Η νεωτερική πεποίθηση ότι το υποκειμενικό εγώ έχει πολλαπλές, πολύπλοκες και αντιφατικές πλευρές, που κατακερματίζουν την ταυτότητά του, αναπτύσσεται προς μια δυσοίωνη κατεύθυνση στο έργο του Φ. Κάφκα.[....]

ΦΡΑΝΣ ΚΑΦΚΑ

Οι χαρακτήρες του Κάφκα κινούνται σ’ έναν κόσμο κλειστό, σκληρό και παράλογο. Πρόκειται για πρόσωπα υποταγμένα, χωρίς καθορισμένη ταυτότητα και συχνά χωρίς όνομα, τα οποία εξορισμένα σ’ ένα λαβύρινθο, παελύουν μάταια ενάντια σε εξουσιαστικές δυνάμεις ή αναζητούν την επιδοκιμασία τους.[....] οι εναγώνιες προσπάθειες των ηρώων του Κάφκα να επιβιώσουν με το αλλόκοτο καταλλήγουν στη συντριβή τους.. Στον εφιαλτικό κόσμο του Κάφκα το άτομο δεν έχει κανενός είδους νόημα ή σημάδι κατανόησης που θα μπορούσε να το απαλλάξει από μια αφόρητη επίγνωση προσωπικής απαξίας. [....] μέσω υπαινιγμών, παραβολών και αποσιωπήσεων, η καφκική πεζογραφία είναι ανοιχτή σε διαφορετικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις.

Η διαφάνεια και η λεπτομερειακή ακρίβεια της γλώσσας επιτείνει το ρεαλισμό της παραίσθησης σε σημείο που προκαλεί τρόμο. Το παράλογο συγκροτεί ένα νέο σύστημα αξιών, που καθορίζει την ύπαρξη και δικαιολογεί την ανάγνωση της πεζογραφίας του Κάφκα ως προφητικής κριτικής ενάντια στην ολοκληρωτική εμπειρία[....] Οι λέξεις λιτές, σχεδόν ξηρές [....] η αποξένωση των λέξεων από το σύνηθες νόημά τους οξύνει την αίσθηση ότι η ουσιαστική σημασία διαφεύγει από την έκφραση, ότι λανθάνει στη σιωπή. Η καφκική γραφή οδηγεί, για μια ακόμη φορά στη μοντερνιστική διαπίστωση ότι ο λόγος αδυνατεί να εκφράσει τις έννοιες που εμπίπτουν ή περιέχονται στη συνείδηση του υποκειμένου.

ΘΕΑΤΡΟ

Η ανανέωση του θεάτρου αρχίζει από τα τέλη του 19ου αιώνα με τη γονιμοποίηση μιας λαϊκής αισθητικής. Οι νεωτερικοί θεατρικοί συγγραφείς και σκηνοθέτες προσφεύγουν σε μορφές θεάματος, όπως το τσίρκο, οι μαριονέτες, το μιούζικ χολ. Τα στοιχεία που εκμεταλλεύονται είναι το γέλιο και οι ακροβασίες του τσίρκου, η σάτιρα του καρναβαλιού, η μουσική ποικιλία, οι γρήγορες εναλλαγές και οι ρυθμοί τζαζ του μιούζικ χολ.

Ο Ρώσος σκηνοθέτης Μέγιερχολντ απορρίπτει το παραδοσιακό και το ψυχολογικό θέατρο για να υποστηρίξει τη σημασία της χειρονομίας και της σωματικής κίνησης. Η φιγούρα που αναζωογονεί τη νέα σκηνή είναι ο γελωτοποιός, ο ευλύγιστος κλόουν, που αποθεώνεται στον κινηματογράφο από τον Σαρλώ.Ο Μέγιεχόρντ εξαίρει επιπλέον το γκροτέσκο, δηλαδή τη συγκρουσιακή σύζευξη ανόμοιων στοιχείων, η οποία μπορεί να εκφράσει την πολυπλοκότητας της νέας σχολής. Ο Μαρινέττι επιστρατεύει το μπουρλέσκο, δηλαδή τοστοιχείο της γελοιοποίησης, για να καταργήσει τους νόμους της κλασικής τέχνης στο όνομα του παραλόγου. Τα νέα θεατρικά θεάματα είναι παραστάσεις ελεύθερου χορού χωρίς κείμενα (Μπλαιζ Σανταρ, Ζαν Κοκτώ)[....], υβρίδια από μηχανικά μπαλέτα, μουσικά κομμάτια ή κωμικά νούμερα (Νίκολας φόρεγγερ) ή παρωδίες κλασικών έργων (Αιζενστάιν).

Η μοντερνιστική σύλληψη του υποκειμένου ως θραυσμένου και ηθικά διχασμένου διέπει την ώριμη

Προτομή του Πιραντέλλο

πεζογραφία του Λουίζι Πιραντέλλο. Μέσα από συνηθισμένους, συχνά θλιβερούς, χαρακτήρες, ο συγγραφέας διερευνά τις αντινομίες της ανθρώπινης ύπαρξης και συλλογίζεται με πικρό χιούμορ τη σχετικότητα της λογικής, της ηθικής και της αλήθειας. Στο Ερρίκος ο 4ος, ο Πιραντέλλο αναζητά μια μορφή ικανή να εκφράσει την πολλαπλή προσωπικότητα του ανθρώπου, τη σύγχυσή του ανάμεσα στο αντικειμενικό και το υποκειμενικό, την ματαιόδοξη ανάγκη του για την εξαπάτηση των άλλων αλλά και του εαυτού του. Το θέμα είναι ο ασαφή διαχωρισμός μεταξύ λογικής και τρέλας.[....]

Το πιο γνωστό έργο του, Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα, διαδραματίζεται στον οριακό χώρο μεταξύ ψευδαίσθησης και πραγματικότητας, σκηνής και ακροατηρίου. Ο Πιραντέλλο δημιουργεί το θέατρο μέσα στο θέατρο [....] Στόχος του έργου είναι να ανατρέψει την παγιωμένη διάκριση μεταξύ θεατρική και εξωτερικής πραγματικότητας και να παρουσιάσει ενεργά την διαδικασία δημιουργίας και ερμηνείας χαρακτήρων.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΒΙΑΙΩΝ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ

Η Ευρώπη βγήκε μεταμορφωμένη από τον Μεγάλο Πόλεμο, με περισσότερους από 18.000.000 νεκρούς και 4 αυτοκρατορίες διαλυμένες. Οι γυναίκες βγαίνουν στην παραγωγή. Ενώ έρεται η εμπιστοσύνη στον αστικό φιλελευθερισμο και τις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες.

Στη λογοτεχνία, επικρατεί μέχρι τις αρχές της εκαετίας του 30, μια διάθεση για πειραματισμό και δημιουργική ανατροπή της παράδοσης. Επιπλέον το όραμα του σοσιαλισμού συνεπήρε πολλούς διανοούμενους.

Ο Β’ Παγκόσμιος ποόλεμος επικυρώνει την αποτυχία του φασισμού αλλά δεν κατήργησε την ιδεολογική πόλωση. Δυτική δημοκρατία και κομμουνισμός συνυπήρχαν βμέχρι τη δεκαετία του 80.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ (ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΗ ΤΕΧΝΗ)

Στις δεκαετίες που ακολουθούν τον Μεγάλο Πόλεμο.... η επικράτηση της λογικής του συλλογικού συμφέροντος έναντι των ατομικών αναγκών καλλιεργούν σε πολλούς διανοούμενους ένα έντονο αίσθημα απαισιοδοξίας και παραίτησης. Τα λεγόμενα «μυθιστορήματα εποχής»» των δεκαετιών 20 & 30, περιγράφουν τη μετάβαση από τη σταθερότητα και την ασφάλεια του προπολεμικού κόσμου, στο χάος, την ανασφάλεια και την κοινωνική ανακατάταξη που έφερε η νέα τάξη πραγμάτων.

Το κλίμα ιδεολογικής πόλωσης επηρεάζει δραστικά τον ιδεολογικό προσανατολισμό πολλών συγγραφέων, οι οποίοι προβάλουν στα έργα του μαρξιστικές ή συντηρητικές θέσεις, συχνά στρατεύονται υπέρ του φασισμού ή του σοσιαλισμού και άλλοι κατά του ολοκληρωτισμού. [....]

Ο ισπανικός εμφύλιος έδωσε το έναυσμα για μια σταυροφορία υπέρ των δημοκρατικών αρχών: συγγραφείς με φιλελεύθερη ή σοσιαλιστική οπτική όπως ο Αντρέ Μαρλώ, και ο Άγγλος ποιητής Ουίσταν Χιού Ώντεν διακηρύσσουν την ηθική υποχρέωση του ατόμου να εργαστεί εναντίον του φασισμού. Άλλοι, όπως ο Ινάτσι Σιλόνε, εξετάζουν την αντιπαράθεση ανάμεσα στον ιδεαλισμό των ηρώων του και τον κομματικό δογματισμό, για να αγκαλιάσουν έναν ανθρωπιστικό σοσιαλισμό.

Στη Σοβ. Ένωση οι πειραματισμοί και τα φουτουριστικά παιχνίδια των καλλιτεχνών που υπηρετούσαν τους στόχους της μπολσεβίκικης επανάστασης, όπως ο Μαγιακόφσκι,αντικαθίστανται από το σοσιαλιστικό ρεαλισμό (σταλινικής περιόδου): πρόκειται για μια διδακτική ρεαλιστική λογοτεχνία με αισιόδοξους ήρωες που ξεπερνούν τις δυσκολίες της ζωής και αναμορφώνονται σε οικοδόμους του σοσιαλιστικού κράτους.

Ωστόσο και η συντηρητική ιδεολογία προσέλκυσε αρκετούς διανοούμενους για τους ίδιους λόγους που άλλους κέρδισε ο μαρξισμός: αποτελούσε μια μορφή αντίδρασης στην αποτυχία του φιλελευθερισμού και τις συνέπειες της μαζικής βιομηχανικής κοινωνίας. Η φασιστική αισθητικήαπορρόφησε την ενέργεια μοντερνιστών συγγραφέων, όπως ο Μαρινέττι και ο Πιραντέλλο ή τη βιταλιστική έξαρση άλλων, όπως ο Ντ’Αννούντσιο και ο Νταίηβηντ Χέμπερτ Λώρενς.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ

Ζαν Πωλ Σατρ κ' Σιμόν Ντε Μποβουάρ

Παράλληλα, εμφανίζονται συγγραφείς που κινητοποιούνται άμεσα ή έμμεσα εναντίον των ολοκληρωτικών ιδεολογιών. Ορισμένοι, όπως οι Πωλ Κλωντέλ, Φρανσουά Μωριάκ, Ζωζ Μπερνανός, Γκρέηχαμ Γκρην, Τ.Σ Έλιοτ, εμπνέονται από ένα θρησκευτικό ιδεαλισμό που υπόσχεται τη σωτηρία του ανθρώπου από τον ψυχικό και πνευματικό κατακερματισμό, μέσω της αγάπης και της συγχώρεσης.. Ο θρησκευτικός αυτός προσανατολισμός της λογοτεχνίας είχε καλλιεργηθεί από το κίνημα της «καθολικής ανανέωσης» που εμφανίζεται στη Γαλλία και την Ιταλία στο τέλος του 19ου αιώνα. Ηθικά κριτήρια για την ακεραιότητα του

Άλμπερ Καμύ

ατόμου αναζητούν στα έργα τους στη δεκαετία του 40 ο Ζαν Πωλ Σατρ και ο Άλμπερ Καμύ. Γι’ αυτούς η ελευθερία δε βρίσκεταιστη σφαίρα του υπερβατούαλλά πηγάζει από την υπεύθυνη ύπαρξη του ανθρώπου στον κόσμο.

Άλλοι, σατιρίζουν τον πολιτικό παραλογισμό της εποχής τους, όπως ο βρετανός Ήβλιν Γουώ και ο Ιταλός Αλμπέρτο Μοράβια. Κάποιοι, τέλος, καταγγέλουν τον ολοκληρωτισμό και τις επιστημοινικές μεθόδους που εφαρμόζει για να ελέγχει το άτομ και την κοινωνία, μέσα από μυθιστορήματα που παρουσιάζουν ένα φανταστικό εφιαλτικό κόσμο. Στο Θαυμαστό καινούριο κόσμο του Άντους Χάξλεϋ έχουν μετατραπεί σε αυτόματα και η συμπεριφορά τους είναι γενετικά προκαθορισμένη.[....]

   

ΦΕΔΕΡΙΚΟ ΓΚΑΡΘΙΑ ΛΟΡΚΑ

               Ο ΦΕΔΕΡΙΚΟ ΓΚΑΡΘΙΑ ΛΟΡΚΑ

Στην Ισπανία που υπήρξε και η πρώτη σκηνή ένοπλης δράσης των των φασιστικών δυνάμεων, η ποίηση δίνει φωνή στην πολιτική διαμαρτυρία. Από τα τέλη της δεκαετίας του 20, η απελευθερομένη γραμματική και η τολμηρή μεταφορικότητα της υπερρεαλιστικής γραφής οπλίζει το πολιτικό μένος των στίχων του Ραφαέλ Αλμπέρτι, του Βινσέντε Αλεϊχάνδρε, του Λούις Θερούντα και του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα.

Ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, ο Λόρκα είναι ο δημιουργός ενός ιδιόμορφου, βαθιά τραγικού κόσμου, που εναρμονίζει στοιχεία από τη λαϊκή παράδοση, τη λόγια δημιουργία και την υπερρεαλιστική πρόταση. Οι χαρακτήρες του, περιθωριοποιημένοι ή καταπιεσμένοι, είναι διψασμένοι για ελευθερία.

Θεατρικά Δράματα: όπου αρχέγονα πάθη συγκρούονται με αυταρχικούς ηθικούς κώδικες.

• Ο ματωμένος γάμος

• Γέρμα

• Το σπίτι της Μπερνάντα Άλμπα

Ποιήματα: περιστρέφονται γύρω από πανανθρώπινα θέματα –ερωτικό πάθος, μητρικό αίσθημα, βία, βαναυσότητα, θάνατος- υποβάλλοντας την ίδια τραγική αίσθηση της ζωής.

• Τσιγγάνικες παραλογές: συγχωνεύεται η ανδαλουσιανή παράδοση με τη θρησκευτική εικονογραφία και τον συμβολισμό καταλήγει σ’ ένα έντονα μελωδικό, συγκινηνισιακό αποκορύφωμα.

• Ποιητής στην Νέα Υόρκη: συνδυάζει με υπερρεαλιστική ευαισθησία ανησυχητικές, συχνά γκροτέσκες παραστάσεις για να εκφράσει τον τρόμο που του προκάλεσε η αμερικάνικη μεγαλούπολη.

• Ο θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσες Γκαρθία: Ελεγειακό αριστούργημα, εμπνευσμένο από το θάνατο ενός φίλου του ταυρομάχου, εξελίσσεται με την ένταση μιας τελετουργίας που δονείται από τον προσδιορισμό της ώρας του θανάτου.

.

Ο ΜΠΕΡΤΟΛ ΜΠΡΕΧΤ

Ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης υπήρξε ίσως, ο πιο πολιτικοποιημένος  

ΜΠΕΡΤΟΛ ΜΠΡΕΧΤ

συγγραφέας στη Γερμανία.

• Μπάαλ: ο ακόλαστος ήρωας εκφράζει δίψα για ζωτικότητα και ηδονή.

Η άναρχη αυτή ενέργεια διοχετεύεται στα πρώτα πολιτικοποιημένα έργα του. Καθρεφτίζουν τον κυνικό πραγματισμό, την απληστία για υλικές και αισθητικές απολαύσεις και την παθητική ανοχή της γερμανικής κοινωνίας την περίοδο πριν την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία.

• Τύμπανα μέσα στη νύχτα.

• Στη ζούγκλα των πόλεων.

• Η όπερα της πεντάρας.

Στα επόμενα δράματά του, καθώς και στα πολύμορφα ποιήματά του, η προοπτική του διευρύνεται κάτω από την πρακτική του Μαρξισμού. [....]

Από τα κεντρικά σημεία της αισθητικής αντίληψης του Μπρεχτ είναι η θεωρία του για το θέατρο [....] πιστεύει ότι το θέατρο πρέπει να έχει παιδευτικό χαρακτήρα τόσο για τους ηθοποιούς όσο και για το κοινό και να στοχεύει στην κριτική συμμετοχή του ατόμου στην κοινωνική πραγματικότητα. Καταδικάζει το παραδοσιακό θέατρο, γιατί αδρανοποιεί την κριτική ικανότητα του θεατή και τον ενθαρρύνει να ταυτιστεί συναισθηματικά και ηθικά με ήρωες που δρουν με βάση σταθερά πρότυπα ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Στη θεματογραφία και τη σκηνική παρουσίαση δραμάτων, διαπνέεται από το όραμα ενός νέου «επικού θεάτρου». Το επικό θέατρο προσπαθεί να αποστασιοποιήσει το κοινό από τα δρώμενα, ώστε να τα εκλάβει ως αλληγορίες που υπόκεινται σε αντιθετικές ερμηνείες και κριτική συζήτηση. Η μέθοδός του είναι διαλεκτική: ο Μπρεχτ καθοδηγεί το κοινό του στην αλήθεια παρουσιάζοντας σε μια σειρά ερωτημάτων και ηθικών διλλημάτων, στα οποία το καλεί να βρει απάντηση. Σε μια εποχή πολιτικής απάθειας και ένοχης σιωπής, το επικό θέατρο διατρέχει μια νότα αισιόδοξου δυναμισμού, που πηγάζει από την επιταγή της στράτευσης εναντίον του πολέμου και της εκμαιτάλλευσης του ανθρώπου από το φασισμό και τον καπιταλισμό.

• Γαλιλαίος

• Μάνα κουράγιο

• Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν

• Ιστορίες του κυρίου Κούνερ

ΤΖ. ΟΡΓΟΥΕΛ

           Ο ΤΖΩΡΤΖ ΟΡΓΟΥΕΛ

Η διάψευση των οραμάτων του κομμουνισμού επενεγεί καθοριστικά σε συγγραφείς όπως, ο Άρθουρ Καίστλερ και ο Τζωρτζ Όργουελ. Και οι δύο πολέμησαν στον ισπανικό εμφύλιο και παρακολούθησαν τις μεθοδεύσεις των σταλινικών.

Ο Καίστλερ εκθέτει στα μυθιστορήματά του τον παραλογισμό της τυφλής υποταγής του ατόμου στη λογική του κομμουνιστικού κόμματος.

Ο Όργουελ, στο Ο δρόμος προς το Ουίγκαν Πηρ, είχε ήδη εκφράσει την επιθυμία του να ξεφύγει από κάθε μορφή κυριαρχίας και είχε απορρίψει τη σοσιαλιστική ουτοπία επειδή προϋπόθετε μια μηχνιστική συμπεριφορά. Ακολούθως, στο φόρο τιμής στην Καταλωνία εκθέτει την ωμότητα με την οποία η ΕΣΣΔ προσπάθησε να ελέγξει το δημοκρατικό αγώνα στην ισπανία. Στα επόμενα έργα του καταδικάζει τον κομμουνισμό και το φασισμό ως δύο εκφάνσεις του ολοκληρωτισμού. Η φάρμα των ζώων, αποτελεί πολιτική αλληγορία που ακολουθεί την ιστορική εξέλιξη της ΕΣΣΔ. Στο 1984, περιγράφεται ο κίνδυνος του ελέγχου της γνώσης και της πληροφορίας, αν και αναφέρεται στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, φαίνεται να αφορά προφητικά και τα καπιταλιστικά.

ΠΗΓΕΣ

1. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
3. Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18^ου έως τον 20^ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000
4. Η Μεγάλη Ιστορία του 20^ου αιώνα, Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Αποστολοπούλου Μ.-Σφυρόερα Σ. (επιμ.), Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002
5. Η Μεγάλη Ιστορία του 20^ου αιώνα, Μεσοπόλεμος-Δημοκρατίες και Ολοκληρωτισμοί, Αποστολοπούλου Μ.-Σφυρόερα Σ. (επιμ.), Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002
6. Ράπτης Κώστας, Γενική Ιστορία της Ευρώπης κατά τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα 2000

Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ κ' ΟΙ ΝΕΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ 19ος-20ος αι.

Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ:  

 Βαθμιαία από τον 18ο αιώνα και κυρίως κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα όροι όπως ο γαλλικός litt`erature ή ο αγγλικός literature άρχισαν να περιορίζουν τη σημασία τους, αντιστοιχώντας σε αυτό που έρχεται στα τέλη του 19ου αι. να δηλώσει ο νεοελληνικός νεολογισμός «λογοτεχνία». Η λογοτεχνία μ’ αυτή τη νεότερη έννοια του όρου, αντιστοιχεί σε κάτι λιγότερο ευρύ από τη γραμματεία (κάθε αξιόλογο κείμενο ή τα «γραπτά μνημεία» του μεσαίωνα) αλλά ευρύτερο από την έμμετρη ποίηση.˙ Συμπεριλαμβάνει και διακρίνει διάφορα είδη ή γένη, τα μεγαλύτερα από τα οποία είναι η ποίηση...., η δραματουργία...., η πεζογραφία.

Μέχρι τον 17ο αι. το ενδιαφέρον ήταν επικεντρωμένο στο ζήτημα των σχέσεων του ποιήματος με τον ακροατή ή τον αναγνώστη (....) η διάσταση που μελετήθηκε περισσότερο ήταν, εκείνη της ρητορικής.

Από τον 19ο αι. Αρχίζουν να διερευνώνται συστηματικά άλλες ιδιαίτερες διαστάσεις των λογοτεχνικών κειμένων. Τέσσερις τέτοιες διαστάσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον προβληματισμό μας σχετικά με τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και την αξία της:

A. ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο το οποίο, όπως κάθε έργο τέχνης, γίνεται πηγή καθαρής απόλαυσης του κάλλους, της ομορφιάς που αισθητοποιεί (επίδραση άσκεισε ο Καντ).

B. ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο όταν διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση αμεσότητας ή αυθεντικότητας με την ιδιοσυστασία ενός δημιουργικού ανθρώπινου πνεύματος, το οποίο και εκφράζει (πνεύμα με υπόσταση συλλογικού ή ατομικού υποκειμένου) (Επίδραση ρομαντισμού).

C. ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ: Βασικό στοιχείο της λογοτεχνικής δημιουργίας.

D. ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ: Θέμα εντατικής και κάποτε αποκλειστικής προσοχής.


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΑΛΛΑ ΕΙΔΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1 Ιδιαίτερη μορφή γλώσσας που διαφέρει από κάθε άλλο είδος πεζού λόγου, όπως για παράδειγμα ένα επιστημονικό εγχειρίδιο.

2 Πλοκή η οποία κρατά αδιάλειπτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

3 Δημιουργία έντονων συναισθημάτων & ευαρέσκεια κατά την ανάγνωση

4 Φαντασία που είτε αναπαριστά αληθοφανείς πλην όμως μη πραγματικές εικόνες, είτε δημιουργεί καταστάσεις που δεν υπάρχουν αλλά με τρόπο ρεαλιστικό και αληθοφανή.

. ΘΕΜΑ – ΥΦΟΣ – ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΩΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΑΛΛΑ & ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ.

 ΘΕΜΑ: Το ζήτημα «περί του οποίου» μπορούμε να θεωρήσουμε ότι «μιλά»

ένα κείμενο ή το οποίο επιλέγουμε εμείς να συζητήσουμε με αφορμή

την ανάγνωση του κειμένου. Το θέμα μπορεί να είναι διατυπωμένο

ρητά στον τίτλο ή και να υποδηλώνεται απλώς μέσα στο κείμενο.

ΥΦΟΣ: Βασικά χαρακτηριστικά του τρόπου με τον οποίο το κείμενο

χειρίζεται τη γλώσσα. Το ύφος μπορεί να αφορά το γλωσσικό ιδίωμα

του κειμένου αλλά και ειδικότερα χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας του.

 ΡΗΤΟΡΙΚΗ: Η πλέον κρίσιμη διάσταση του ύφους του. Συστατικό της στοιχείο είναι οι λεγόμενοι τρόποι ή τα σχήματα λόγου:παρομοιώσεις & μεταφορές, αλληγορία & ειρωνεία.(μετωνυμία & οξύμωρο)

. ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΟΥ «ΝΟΗΜΑΤΟΣ» ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ

Είναι πολλές και διάφορες οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις της λογοτεχνίας, οι οποίες αναζητούν τους μηχανισμούς ή τους τρόπους, μέσω των οποίων το λογοτέχνημα μεταφέρει δεδομένα νοήματα ή μετέχει σε μια συγκρότηση και επεξεργασία νοημάτων. Διαφοροποιούνται μεταξύ τους ανάλογα με το που τοποθετεί η κάθε προσέγγιση την έδρα του ζητούμενου νοήματος: σε χαρακτηριστικά, υποσυνείδητα ίσως, του ψυχικού ή πνευματικού κόσμου του συγγραφέα; Σε αντιλήψεις ή τρόπους σκέψης μιας ορισμένης εποχής ή κοινωνικής ομάδας; Στην πρόσληψη του λογοτεχνήματος από τους εκάστοτε αναγνώστες;

. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΧΕΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΥ & ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ ή ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ «ΕΘΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ».

 ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΣ: Κληροδότημα ιστορικής σκέψης του 19ου αι. παράλληλα με τη νεότερη ιδέα της λογοτεχνίας.

 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ: Τα διάφορα έθνη ακολουθούν διαδοχικές φάσεις γένεσης, ωρίμανσης και, ενδεχομένως παρακμής, περίπου σαν ζωντανοί οργανισμοί• είναι ενσωματωμένα, με τις ιδιομορφίες του το καθένα, στην συνολική ροή της οικουμενικής εξέλιξης και προόδου του ανθρώπινου γένους• κορύφωση της εξέλιξης αυτής είναι η πολιτική οργάνωση εθνών σε κράτη, τα οποία, σύμφωνα με το νεότερο δυτικό-ευρωπαϊκό πρότυπο, τείνουν να δημιουργήσουν συμπαγείς κοινότητες, βασιζόμενες μεταξύ άλλων, σε μια κοινή εθνική γλώσσα.

 Για τον ιστορικισμό, η λογοτεχνία κάθε γλώσσας έχει την ιστορία της, η οποία ταυτίζεται: με την ιστορία του αντίστοιχου έθνους, εκφράζοντας κάθε ξεχωριστή φάση της εξέλιξής του• είναι έκφραση και καλλιέργεια της ιδιοσυστασίας του έθνους, το οποίο μιλάει, γράφει και διαβάζει τη γλώσσα αυτή, μέσα από την εκπαίδευση που βαθμιαία γενικεύεται. Η λογοτεχνία, και μάλιστα η σύγχρονη, αναδεικνύεται έτσι σε συστατικό στοιχείο μιας εθνικής παιδείας: καλλιεργείται, ανθολογείται, ταξινομείται, φυλάσσεται, διαβάζεται και διδάσκεται ως «εθνική λογοτεχνία».

Παράλληλα, η ιδέα της διευρύνεται για να συμπεριλάβει λαϊκές εθνικές προφορικές παραδόσεις, οι οποίες μέχρι τότε ελάχιστα είχαν απασχολήσει την ευρωπαϊκή λογιοσύνη. Με αυτή τη μορφή η λογοτεχνία όχι μόνο αρχίζει να διδάσκεται στη βασική εκπαίδευση, αλλά γίνεται αντικείμενο ειδικευμένων πανεπιστημιακών προγραμμάτων εκπαίδευσης και έρευνας. Αναπτύσσεται συνάμα η συγκριτική γραμματολογία με σκοπό τη σύγκριση των εθνικών λογοτεχνιών, τη μελέτη των σχέσεων επίδρασης μεταξύ τους μέσα στο χρόνο, κυρίως από την οπτική των λογοτεχνιών που θεωρούνται περισσότερο αναπτυγμένες ή πιο ώριμες από τις υπόλοιπες.

 Μια τέτοια σύζευξη των σχέσεων μεταξύ εθνικής ιστορίας και σύγχρονης λογοτεχνίας δύσκολα ανιχνεύεται σε παλαιότερους χρόνους. Οι λόγιοι της Δύσης μέχρι τον 18ο αι. Μπορεί να κατέγραφαν την εξέλιξη της λογοτεχνίας της μίας ή της άλλης γλώσσας, αλλά έμειναν κυρίως στην προσπάθεια χρονολογικής κατάταξης και αξιολόγησης των κειμένων με βάση οικουμενικά κριτήρια και κανόνες: ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη σχέση τους με τα κλασσικά πρότυπα, παρά για την ανάδειξη εθνικών λογοτεχνικών ιδιαιτεροτήτων. Ο Ιταλός φιλόσοφός Ι. Β. Βίκο (1688-1744), πρόδρομος του ρομαντισμού, είναι από τους πρώτους που συνέδεσαν άμεσα τη λογοτεχνία με τη νεότερη ιστορική εξέλιξη λαών ή εθνών. Και μόνο τον 19ο αι. έχουμε δείγματα συστηματικής και γενικευμένης, στην Ευρώπη, συγγραφής ιστοριών της λογοτεχνίας ως έκφρασης εθνικού πνεύματος

                                                                       I.B. BIKO

Η νεότερη ιστορική αντίληψη για τη λογοτεχνία δεν επιβλήθηκε δίχως εντάσεις.... Μέσα στο πλαίσιο αυτό, η ανάγνωση της λογοτεχνίας τροφοδότησε και ριζοσπαστικές ιδέες που απομακρύνθηκαν από την ιστοριστική προσέγγιση του ανθρώπινου πολιτισμού: ακολούθησαν και υπέδειξαν κατευθύνσεις προβληματισμού που αμφισβήτησαν την υπαγωγή της λογοτεχνίας στη μελέτη της εθνικής ιστορίας.

Μοχλό στην εξέλιξη αυτή διαδραμάτισε η επίγνωση της λογοτεχνικότητας κάθε γλώσσας, ιδίως μάλιστα της ιστοριογραφικής, καθώς και η αναγνώριση της λογοτεχνίας ως πηγής ιδιόρρυθμης αντίληψης και αίσθησης του ιστορικού χρόνου........

Αν όμως η λογοτεχνία είναι που επεξεργάζεται και καλλιεργεί τα σχήματα που χρησιμοποιεί η ιστοριογραφία, τότε η ιστορία δεν προηγείται της λογοτεχνίας, συμπορεύεται μ’ αυτή: πως μπορεί λοιπόν να γραφτεί και να μελετηθεί η ιστορία της λογοτεχνίας, λες και η πρώτη είναι ανεξάρτητη από τη δεύτερη;

Εξάλλου πολλοί μιλάνε, σήμερα, για μια μετα-νεωτερική εποχή, που αναζητεί τη δική της αίσθηση ή εικόνα του ανθρώπου και της ιστορίας του, πέρα από τα σχήματα που καθιέρωσε ο νεώτερος ιστορικισμός.

ΠΗΓΕΣ

Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18ου έως τον 20ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ αναλυτική παρουσίαση. Μέρος 1ο Α’ ΜΙΣΟ 18ου

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ (ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ, ΠΟΙΗΣΗ, ΘΕΑΤΡΟ) 18ος αι. ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

TO ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΕ Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ 18ος αι.

• Υποχώρηση παλιών ναυτικών δυνάμεων και ανάδειξη Αγγλίας και Γαλλίας                                   

• Μεταβολή εσωτερικών ευρωπαϊκών ισοροπιών και ανάπτυξη δυνάμεων Πρωσίας και Ρωσίας

• Έντονη οικονομική δραστηριότητα (γεωργία, εμπόριο, βιομηχανία) και δημογραφική έκρηξη χωρών Δυτικής Ευρώπης και ιδιαίτερα Γαλλίας.

• Άνοδος αστικής τάξης και διεκδίκηση εξουσίας – κινητοποίηση αγοτών για εξάλειψη φεουδαρχικών καταλοίπων

• Εκμετάλλευση τεράστιων ακαλλιέργητων εκτάσεων και αποικιών. Εξαίρεση αποτελεί η Γαλλία κάτι που θα συμβάλει στην επερχόμενη Γαλλική Επανάσταση.

Διαφωτισμός: απόπειρα ορισμού.

Ο ορθολογισμός του Καρτέσιου εξακολουθεί να κυριαρχεί και εκτός από την ανάδειξη νέων εδαφών από το ανθρώπινο πνεύμα και την ανάδειξη του κριτικού πνεύματος, ο καρτεσιανισμός καλείται να επανεξετάσει πολιτικές, ηθικές και θρησκευτικές αρχές

Την πρώτη περίοδο μεταξύ 1680 έως 1750, η λογοτεχνία δεν έχει ακόμα αποσαφηνίσει τη θέση της στο σύνολο των γραμμάτων και ορίζεται από το γενικό τίτλο «καλά γράμματα».

Ο 18ος αιώνας είναι αυτός της φιλοσοφίας, η εποχή κατά την οποία θριαμβεύει η λογική και η κριτική σκέψη, αποτέλεσμα ανακατατάξεων εντός του ευρωπαϊκού χώρου. Κοινωνικές ανισότητες, δημογραφική πίεση, ανεργία, οι απαρχές της βιομηχανικής επανάστασης και οι οικονομικές κρίσεις σε πολλές χώρες, δημιουργούν κλίμα δυσαρέσκειας σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Οι Ευρωπαίοι εκτός από αλλαγή των συνθηκών ζωής τους, ζητούν από πολιτικούς στοχαστές και φιλόσοφους ένα νέο τρόπο σκέψης

Σημαντική θέση στη φιλοσοφία της εποχής κατέχει το πείραμα και η εμπειρία. Ενώ σύμφωνα με τον Καντ: ο Διαφωτισμός συνοψίζεται στο ρητό «τόλμα να γνωρίσεις»

• Ο Διαφωτισμός δεν έχει την ίδια σημασία σε όλη την Ευρώπη. Στάσεις ζωής, αξίες, πολιτισμικά πρότυπα είναι αρκετά ανομοιόμορφα

• .Κατά τον Καντ η εποχή συμβολίζει την ενηλικίωση του ανθρώπου.

• Λέξεις κλειδιά της εποχής: Ευτυχία, ελευθερία, δράση, εκκοσμίκευση.

Δυσκολίες ερμηνείας: 1. χώρος εκδήλωσης. 2. Χρονικά όρια. 3. Θέση λογοτεχνίας

1. ΧΩΡΟΣ: Προβάδισμα Β.Δ Ευρώπης: Αγγλία (οικονομία-πολιτική), Ολλανδία (φιλοσοφία-επιστήμες),

Γαλλία-Ιταλία (γράμματα-τέχνες)

ΙΜ Καντ

ΑΝΤΙΘΕΤΑ: Αυστρία (φιμωμένη), Ισπανία Βουρβώνων (μαρασμός), Πορτογαλία (λήθαργος), Ρωσία (αργοπόρημένη καρποφορία μεταρρυθμίσεων Μ. Πέτρου), Πολωνία (αργοπορημένη αφύπνιση, μετά τον τριπλό διαμελισμό της), Βοημία (φιμωμένη από τους Αψβούργους), Τσεχία (αναγέννηση κατά το 2ο μισό του αιώνα), Ούγγροι, Σέρβοι, Ρουμάνοι, Έλληνες (καθυστέρηση λόγω οθωμανικής κυριαρχίας).

Ωστόσο, στα κράτη που καθυστερούν, ανιχνεύονται σε ποικίλες μορφές, πνευματικές τάσεις συγγενικές με τον Διαφωτισμό των προηγημένων χωρών. Η διάδοση του γραπτού λόγου και ο περιηγισμός ενισχύουν τις συγκλίσεις

1680-1750: Εκκόλαψη του Διαφωτισμού. Αν και στη λογοτεχνία διαφαίνεται κάτι καινούριο αν και ακόμα διστάζει να αυτοπροσδιοριστεί με σαφήνεια.

Δεκαετία 1680: Λαμβάνουν χώρα τρία αποσταθεροποιητικά γεγονότα: 1. Πολιορκία Βιέννης (1683) από τους Τούρκους. 2. Ανάκληση της ανεξηθρησκείας από το Λουδοβίκο ΙΔ’ στ η Γαλλία (1685). 3. Ένδοξη Επανάσταση στην Αγγλία (1678-1680). Τα τρία γεγονότα και η ανάγκη οικονομικής ανάπτυξης δημιουργούν την ιδέα και την ανάγκη αντικατάστασης των παλιών συστημάτων.

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΗΜΙΣΥ ΤΟΥ 18ου ΑΙΏΝΑ

Κοινωνικοί θεσμοί και κοινωνικοί τόποι συνάντησης που συνέβαλαν στη διάδοση του διαφωτισμού:

• Γαλλία: Βασιλικό κολέγιο, Βασιλικός κήπος, Τεχνικές σχολές, Επιστημονικοί σύλλογοι, σαλόνια.

• Αγγλία: Λέσχες, όπου συζητούνται πνευματικά θέματα

• Ευρώπη: Ίδρυση ακαδημιών

• Βολωνία: Πανεπιστήμιο αποκτά για πρωτη φορά πειραματικά εργαστήρια και για πρώτη φορά γυναίκα μέλος του διδακτικού προσωπικού (Λάουρα Μπασίθ).

• Γκέτιγκεν: ίδρυση μοντέρνου πανεπιστημίου

• Λειψία: Εισαγωγή ορθολογισμού

• Βερολίνο: Πανεπιστήμιο τόπος συνάντησης εκλεκτών εκπροσόπων επιστημονικής κοινότητας.

• Ιησουίτες: Παιδαγωγική έφεση και ίδρυση εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, που συμβάλουν στην ενοποίηση νοοτροπιών και στην κριτική του σχολαστικισμού.

• Τεκτονικές σχολές: Ορθολογισμός και προοδευτικό κοσμοπολίτικο ιδεώδες.

• Τύπος: κυκλοφορία ιδεών

• Καφενεία : Στις μεγαλουπόλεις

Κοινωνικοί θεσμοί: Πανεπιστήμια, Ακαδημίες, Επιστημονικοί σύλλογοι & Ιδρύματα, Τύπος

Τόποι συνάντησης: Βασιλικός κήπος, Σαλόνια (Γαλλία), Λέσχες (Αγγλία), Τεκτονικές στοές, Καφενεία.

Η ποίηση

Η ποίηση του Διαφωτισμού παραμένει εγκλωβισμένη στα κλασικά αισθητικά σχήματα και συχνά καταλήγει σε επίπλαστες μορφές.

Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από την Γαλλία στην Αγγλία. Σημαντικότερος εκφραστής του ποιητικού λόγου είναι ο Α. Πόουπ, ο οποίος ακολουθεί τα κλασικά πρότυπα και τους αριστοτελικούς κανόνες. Αποτελεί θαυμαστή του Μπουαλώ και επιδιώκει την ισορροπία του στίχου, υμνεί τη φύση και εκφράζει τον ορθολογισμό της εποχής του.

Στην Ιταλία: Ο Πιέτρο Μεταστάτσιο κατέκτησε το κοινό με τα μουσικά δράματά του. Καινοτομεί στη δραματική τέχνη, συνδυάζοντας μουσική με λογοτεχνική έκφραση.

Π. ΜΕΤΑΣΤΑΤΖΙΟ

Εκτός από την παραδοσιακή ποιητική έκφραση, παρουσιάζεται ένα νέο λυρικό είδος που αντλεί έμπνευση από μια σκοτεινή φύση (μνήματα, κοιμητήρια). Κυριότερος εκφραστής είναι ο Έντουαρντ Γιούνγκ με το έργο του Νύχτες εμπνευσμένο από το θάνατο της γυναίκας του και της κόρης του. Σ’ αυτό είναι διάχυτη η θρησκευτική μελαγχολία, ο στοχασμός για το θάνατο και τη μοίρα

• Διδακτικό είδος: με στόχο τη διαπαιδαγώγηση

• Σατιρικό είδος: Αντανακλά το σπινθηροβόλο πνεύμα του Διαφωτισμού

• Παρωδία

Μεγάλη ποίηση

Θρησκευτική

Έπος

Ελαφρά ποίηση.

ΠΟΙΗΣΗ: ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΕΡΓΑ

• Α. Πόουπ (Αγγλία): Σημαντικότερος εκφραστής ποίησης/ κλασικά πρότυπα & αλεξανδρινός στίχος.

  

  Α. Πόουπ

  Υμνεί φύση & εκφράζει ορθολογισμό.
• Πιέτρο Μεταστάτσιο (Ιταλία): Μουσικά δράματα (θέατρο). Καινοτομεί στη δραματική τέχνη με συνδυασμό μουσικής & λογοτεχνικής έκφρασης.
• Έντουαρντ Γιούγκ (Αγγλία): Νέο λυρικό είδος. Σκοτεινή φύση- Νύχτες.

Το σατιρικό είδος εκφράζει κατ’ εξοχήν το σπινθηροβόλο πνεύμα του Διαφωτισμού.

ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ: 

Δραματικές μορφές

Η τραγωδία

Γαλλία: Ίδρυση της Κομεντί Φρανσαίζ (1680): Αντανακλά την αίγλη που ασκεί η τραγωδία με τη μορφική τελειότητα και το υψηλό ύφος και συνάμα την ακτινοβολία των Γάλλων συγγραφέων στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Γερμανία: Ο Γιόχαν Κρίστοφ Γκότσεντ, απορρίπτει ιταλικά και ισπανικά πρότυπα, καθώς και τις υπερβολές του Μπαρόκ. Προσπαθεί να ξαναδώσει στη γερμανική ποίηση την απλότητα. Σημαντικό του έργο Ο θνήσκων Κάτων,σε αλεξανδρινό στίχο. Τόσο αυτός όσο και οι μιμητές του, συχνά εμπνέονται από την αρχαιότητα και προσπαθούν να προσεγγίσουν την τεχνική αρτιότητα των Γάλλων.

Βολταίρος: Θαυμαστής του Ρακίνα και του κλασικισμού, προσπαθεί να ανανεώσει το δραματικό είδος. Διατηρεί τους κλασικιστικούς κανόνες και υπερασπίζεται την έμμετρη τραγωδία, ενώ εισάγει το εξωτικό στοιχείο. Ωστόσο παρά τις επιδιώξεις του, η προσήλωσή του στο πρότυπο του Ρακίνα τόνισε τις διαφορές με τις προσδοκίες της κοινωνίας των Φώτων και επέσπευσε το θάνατο της τραγωδίας αντί για την ανανέωσή της.

Η κωμωδία

Η εποχή των Φώτων ευνόησε την ανάπτυξη της κωμωδίας που προσφέρεται για την έκφραση του σατιρικού πνεύματος και της δηκτικής ειρωνίας. Το κωμικό είδος όμως που καλλιεργείται κατά τον 18ο αιώνα και που περιορίζεται κυρίως στην κοινωνική σάτιρα και την κωμωδία ηθών δεν κατορθώνει να αγγίξει την έμπνευσή και το μεγαλείο του μολιερικού θεάτρου, του μόνου ίσως μετά τον Αριστοφάνη κατόρθωσε να συνδυάσει τόσο ανόμοιες πηγές έμπνευσης.

Ο μόνος από τους επιγόνους του Μολιέρου που κατόρθωσε να ανανεώσει την κωμωδία ήταν ο Μαριβώ (1688-1763).  Επιμένωντας όχι τόσο στην μελέτη των χαρακτήρων, αλλά των συναισθημάτων και της αμφίβολης εξέλιξής τους.

Ωστόσο, το αγαπημένο θέμα του θεάτρου, αυτό που αγαπήθηκε περισσότερο από το κοινό, είναι οι συναισθηματικές κωμωδίες και ιδιαίτερα αυτές που επικεντρώνονται στο θέμα του αιφνιδιασμού του έρωτα, στις αμφιταλαντεύσεις που αυτός δημιουργεί ανάμεσα στο συνειδητό και το ασυνείδητο, ανάμεσα στο παιχνίδι και την ειλικρίνεια.

Στην εξέλιξη της αγγλικής κωμωδίας, είναι εμφανής η επίδραση που άσκησε η γαλλική σχολή. Ήδη από τον Ουίλιαμ Κόνγκρηβ εγκαταλείπονται τα σαιξπηρικά πρότυπα και το κωμικό είδος στρέφεται στη δηκτική σάτιρα, στην ηθογραφική και την αισθηματική κωμωδία. Σταδιακά, το κωμικό θέατρο εγκαταλείπει τα κλασικά πρότυπά του. Οι δημιουργοί προσανατολίζονται πια προς το νέο είδος του δράματος που θα ανθίσει στην Ευρώπη το β’ μισό του αιώνα.

Γαλλία: Ίδρυση Κομεντί Φρανσαίζ

Ισπανία: Νιώθει ακόμα την μαγεία του Καλδερόν, αλλά προσπαθεί να αποβάλει Μπαρόκ.

Πορτογαλία: Διαμάχη μεταξύ οπαδών ισπανικού Μπαρόκ και Γαλλικού Κλασικισμού.

Τρεις σημαντικές εξελίξεις της εποχής.:

1. Ίδρυση Κομεντί Φρανσαίζ που συμβολίζει την γενικότερη ακτινοβολία Γάλλων θεατρικών συγγραφέων.

2. Λόγιοι και λαός ενθαρρύνουν θιάσους και δημιουργία θεάτρων, αλλά οι εξουσίες αντιδρούν με εκφοβισμό και καταστολή.

3. Εκδόσεις εθνικών συλλογών δραματικής παραγωγής σε κάθε χώρα για λόγους διάδοσης του έργου τους στο εξωτερικό.

Τραγωδία: Εξακολουθεί να θριαμβεύει στην Ευρώπη, παρά την απώλεια του τραγικού

Κωμωδία: Κατ’ εξοχήν εκδήλωση του Διαφωτισμού με επίκαιρα ηθικά και κοινωνικά θέματα.

Γάλλοι & Άγγλοι επιδίδονται στην Ηθογραφική Κωμωδία

Η κωμωδία αναζητά υποθέσεις από την ιστορία.

Μαριβώ: Αξιοποιεί όλες τις δυνατότητες του θεάτρου

Οι αλλαγές στο Κωμικό θέατρο ξεκίνησαν από την Αγγλία σε τρεις κατευθύνσεις:

1. Κράμα μπουρλέσκο, παρωδίας, δηκτικής σάτιρας (Φήλντιγκ).

2. Μίγμα από ποικίλα είδη λόγου και διάφορους τόνους (Γκέϋ)

3. Αισθηματική Κωμωδία (Σίμλερ)

Επιδίωξη είναι η συγκίνηση και το ηθικό δίδαγμα παρά η ειρωνεία και το βάθος χαρακτήρων. Ριζώνει και στη Γαλλία.

ΘΕΑΤΡΟ: ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΕΡΓΑ

Τραγωδία: εξακολουθεί να θριαμβεύει παρά την απουσία του τραγικού

Κωμωδία: Κατ’ εξοχήν εκδήλωση του Διαφωτισμού με επίκαιρα ηθικά & κοινωνικά θέματα.Δημοφιλέστερες οι συναισθηματικές κωμωδίες.

Μαριβώ

•   Κομεντί Φρανσαίζ (1680) (Γαλλία)
• Γιόχαν Κρίστοφ Γκότσεντ (Γερμανία), -Ο θνήσκων Κάτων (σε αλεξανδρινό στίχο)
• Βολταίρος (Γαλλία)- Διατήρησε κλασικιστικούς κανόνες/ εισαγωγή εξωτικού στοιχείου.
• Μαριβώ (Γαλλία): Ηρωική & μυθολογική κωμωδία-κωμωδία ηθών. Φιλοσοφική έμπνευση (Η νήσος του ορθού λόγου – Η νήσος των δούλων)
• Ουίλλιαμ Κόνγκρηβ (Αγγλία): ηθογραφική & συναισθηματική κωμωδία

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ:

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ:ΕΙΔΗ/ΡΕΥΜΑΤΑ/ΤΑΣΕΙΣ

1. Το ελεγειακό μυθιστόρημα (οι ρίζες του στην Μανό Λεσκώ) με κύρια δείγματα την κορυφαία μυθιστορηματική τριλογία του ευρωπαϊκού αστικού μυθιστορήματος: Βέρθερος(Γκαίτε), Κλαρίσα Χάρλοου (Ρίτσαρντσον), Νέα Ελοΐζα (Ρουσσώ)
2. Σκοτεινή μυθιστορηματική γραφή που προβάλλει την ψυχολογική κατάσταση της ελευθεριότητας και την διαστροφή των ηρώων του Μαρκήσιου ντε Σαντ και των Επικίνδυνων σχέσεων  του Λακλό.
3. Γοτθικό μυθιστόρημα τρόμου (Αγγλία): Νύχτα, καταιγίδες, ωκεανοί, ερημικές εκτάσεις.Προσέγγιση φύσης με ευαισθησία & προδιάθεση για τρόμο. Εξερευνά τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης ψυχής. Συνέβαλε στην εδραίωση του φανταστικού στοιχείου στη λογοτεχνία και επηρέασε του Άγγλους Ρομαντικούς.

Η πεζογραφία

Η μυθιστορηματική γραφή δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί και δεν θεωρείται «εξευγενισμένο» λογοτεχνικό είδος, ωστόσο συνεχίζει να αναπτύσσεται και να αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Το μυθιστόρημα στις αρχές του αιώνα ψάχνει το δρόμο του και διακρίνονται ορισμένα στοιχεία του πικαρέσκου και του μπουρλέσκου, κληρονομιά του 17ου αιώνα, στην πεζογραφία κυριαρχούν η γαλλική και η αγγλική παραγωγή.

Σύντομα αρχίζουν να σχηματοποιούνται συγκεκριμένα χαρακτηριστικά καθώς η μυθιστορηματική γραφή έρχεται να εκφράσει τις ανάγκες και τις επιθυμίες της ανερχόμενης αστικής τάξης. Έτσι η παρουσίαση επίκαιρων κοινωνικών θεμάτων, ταξιδιωτικών περιπλανήσεων, οι εικόνες από την καθημερινή ή την οιογενειακή ζωή, η απεικόνιση πολιτικών ηθών είναι πλέον καθεστώς στα περισσότερα μυθιστορήματα γύρω στο 1740.

Ταξιδιωτικά μυθιστορήματα

Οι μεγάλες εξερευνήσεις και τα ταξίδια των οδοιπόρων του 18ου αι. βρίσκουν τη λογοτεχνική τους έκφραση στα ταξιδιωτικά μυθιστορήματα. Άξια αναφοράς: Τηλέμαχου περιπέτειες του Φενελών με παιδαγωγικό χαρακτήρα και ηθικοδιδακτικό τόνο, ενώ μέσα από τα παραδείγματα πολιτικής διακυβέρνησης ασκείται έμμεση κριτική στη μοναρχία του Λουδοβίκου ΙΔ’. Ροβισώνας Κρούσος του Ντανιέλ Ντηφόου, ανανεώνει την παράδοση του είδους, καθώς ο συγγραφέας θέλοντας να να δώσει την αίσθηση της αυθεντικότητας, αναθέτει στον ήρωά του το ρόλο του αφηγητή, κατορθώνοντας έτσι να μετατρέψει ένα ψέμα σε αλήθεια. Σε διαφορετικό αφηγηματικό πλαίσιο, αυτό της φανταστικής βιογραφίας, κινείται ο Τζόναθαν Σουίφτ στο έργο του Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ. Στο σατιρικό μυθιστόρημα ο Σουίφτ επιθυμεί να στιγματίσει την πολιτική κοινωνική και θρησκευτική ζωή στη σύγχρονη Αγγλία, καθώς και την απύθμενη ματαιοδοξία των ανθρώπων. [Ο Σουίφτ έγραφε για να βελτιώσει την ανθρωπότητα γι’ αυτό θεωτρείται από τους πρώτους διεθνιστές ενώ δε δίστασε να καταδικάσει την υπεροψία των αυτοκρατοριών που κυριαρχούσαν τότε στον ευρωπαϊκό χώρο. Ταυτόχρονα θέτει προβληματισμούς γύρω από το θέμα της δουλείας]

Βιογραφικό αφήγημα

Αποτέλεσε πόλο έλξης για σημαντικούς συγγραφείς. Σημαντικά έργα όπως Ζιλ Μπλας του Αλαίν Ρενέ Λεσάζ, όπου ο συγγραφέας θέτει τα θεμέλια του «μυθιστορήματος της κοινωνικής ανόδου», που θα συναντήσουμε σε πολλά γαλλικά μυθιστορήματα, Βίος της Μαριάννας και Ο νεόπλουτος χωριάτης του Μαριβώ, Μανόν Λεσκώ του Αββά Πρεβώ, διαφαίνεται το ρεαλιστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθεί το μυθιστόρημα τον 19ο αι.

Μυθιστόρημα διάπλασης

Μαριβώ

Ο εμπειρισμός του Τζον Λοκ που εξετάζει τον άνθρωπο με γνώμονα την προσωπική του πορεία και τις εμπειρίες του, οδήγησε ση δημιουργία του «μυθιστορήματος διάπλασης» που παρακολουθεί την κοινωνική και συναισθηματική διαπαιδαγώγηση ενός νέου ανθρώπου. Ο Λεσάζ, ο Μαριβώ, ο Πρεβώ τοποθετούν τους ήρωές τους απέναντι στην πραγματικότητα του κοινωνικού τους περίγυρου. Η γνωριμία τους με τη ζωή περνάει μέσα από τη συνάντηση της συνείδησής τους και του κόσμου που τους περιβάλλει. Γνωρίζοντας τους άλλους, γνωρίζουν τον ίδιο τους τον εαυτό

Επιστολικό μυθιστόρημα

Αποτελεί προάγγελο της ανάπτυξης που θα γνωρίσει η αυτοβιογραφία και το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, κατέχει εξέχουσα θέση στη λογοτεχνική αραγωγή του 18ου αιώνα. Η ανταλλαγή επιστολών, αρχικά ανάμεσα σε εραστές, (αργότερα οι αποδέκτες πολλαπλασιάζονται), εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο την εξωστρέφεια, την κοινωνικότητα και τον αυθορμητισμό του Διαφωτισμού. Η συνύπαρξη διαφορετικών παραληπτών στις Πέρσικες επιστολές του Μοντεσκιέ, προσδίδει στο είδος νέες δυνατότητες....Το είδος καταξιώνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο χάρη στα τρία επιστολικά μυθιστορήματα του Ρίτσαρντσον. Η εμφάνιση του «εγώ» στην αφηγηματική πεζογραφία συνδέεται με την ανάπτυξη που γνώρισε την περίοδο αυτή η ανθρωπολογική επιστήμη και που τοποθέτησε τον άνθρωπο στο κέντρο του επιστημονικού και φιλοσοφικού ενδιαφέροντος.

Το μυθιστόρημα αποτελεί ακόμα αγγλικό και γαλλικό είδος. Η μυθιστορηματική γραφή αποστασιοποιείται από την εκτός τόπου και χρόνου γραφή του 17ου αι., έστω και με τις παιγνιώδεις μεταμφιέσεις της όπως: παραμύθια, οδοιπορικά, απομνημονεύματα, αλληλογραφία.

Παραμύθι: Περώ (Παραμύθια του παλιού καιρού), μεγάλη επιτυχία στη Γαλλία.

Ταξίδι: Φενελόν (Τηλέμαχου Περιπέτειες), το διασημότερο του αιώνα.

Βιογραφία- Απομημονεύματα: Η πιο γόνιμη τάση. Η απόπειρα εξαφάνισης της τεχνητής «λογοτεχνικότητας» πίσω από τη βιωμένη μαρτυρία, είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του 18ου αιώνα, που έφευρε έτσι την αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο. Η ιδιαιτερότητα αυτή γίνεται έντονα αισθητή στον Γρασιέν Κουρτί ντε Σαντρά στο έργο του Απομνημονεύματα του Κου Ντ’ Αρτανιάν (1700), από το οποίο άντλησε τις περισσότερες πληροφορίες ο Αλέξανδρος Δουμάς για τους Τρεις Σωματοφύλακες.

To βιογραφικό αφήγημα συνιστά το μυθοπλαστικό μεν αλλά ρεαλιστικό πλαίσιο που υιοθετούν πέντε σημαντικοί μυθιστοριογράφοι της εποχής, προσαρμόζοντάς το ο καθένας στη δική του τεχνοτροπία: 1) Ρομπέρ Σαλ (Οι επιφανείς Γαλλίδες, 1713), 2)Αλαίν Ρενέ Λεσάζ (Ο κουτσός διάβολος – Ζιλ Μπλας), 3) Μαριβώ, 4)Αββά Πρεβώ, 5) Χένρυ Φίλντιν

Επιστολές: Μοντεσκιέ (Πέρσικες επιστολές), Ρίτσαντσον (Κλαρίσα Χάρλοου).

Βολταίρος και Σουίφτ αντιπροσωπεύουν καλύτερα την πιο δυνατή και αξιομνημόνευτη εικόνα του ήρωα των Φώτων.

Οι τρεις υποστάσεις της «φύσης» που εγγυούνται την αξιοπιστία της: Λογική-Αρετή-Ευτυχία

ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΑ: ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΕΡΓΑ

• Φενελών – Τηλέμαχου περιπέτειες.
• Ντ. Ντηφόου – Ροβινσώνας Κρούσος
• Τζ. Σουίφτ – Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ.

 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ & ΔΙΑΠΛΑΣΗΣ: ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΕΡΓΑ
Αλαίν Ρενέ Λεσάζ- Ζιλ Μπλας, όπου ο συγγραφέας θέτει τα θεμέλια του «μυθιστορήματος της κοινωνικής ανόδου» - Ο κουτσός διάβολος

• Μαριβώ -Βίος της Μαριάννας - Ο νεόπλουτος χωριάτης- Η ψευδής εξομολόγηση – Το

         παιχνίδι του έρωτα και της τύχης.- ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

• Αββά Πρεβώ -Μανόν Λεσκώ, διαφαίνεται το ρεαλιστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθεί το μυθιστόρημα τον 19ο αι. 
• Ρομπέρ Σαλ -Οι επιφανείς Γαλλίδες, (1713) 

ΕΠΙΣΤΟΛΙΚΟ: ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΕΡΓΑ

Μοντεσκιέ -Πέρσικες επιστολές

Παραμύθι

Περώ- Παραμύθια του παλιού καιρού  (μεγάλη επιτυχία στη Γαλλία).

Βολταίρος

Βολταίρος:

Φιλοσοφικές επιστολές –Ζαντίγκ–Καντίντ-Μικρομέγας-Igenu-ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ  ΔΙΗΓΗΜΑ

Μοντεσκιέ

          

 ΔΙΑΣΗΜΑ ΕΡΓΑ

1. Μοντεσκιέ: Πέρσικες επιστολές

2. Μαριβώ: Ο βίος της Μαριάννας – Ο νεόπλουτος χωριάτης – Η ψευδής εξομολόγηση – Το παιχνίδι του έρωτα και της τύχης.

3. Αββάς Πρεβώ: Μανόν Λεσκώ

4. Ντηφόου: Ροβισώνας Κρούσος

5. Βολταίρος: Ζαντίγκ – Φιλοσοφικές επιστολές – Καντίντ






Ο «βασιλιάς» Βολταίρος

Βολταίρος

Το έργο του Βολταίρου διαπνέεται από βαθύ ανθρωπισμό που εκφράζεται μέσα από την πίστη του για την πρόοδο του ανθρώπινου γένους, πίστη που αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά του Διαφωτισμού. Πιστεύει ότι ο άνθρωπος με τα δικά του μέσα μπορεί να γίνει ευτυχισμένος γι’ αυτό και μάχεται για τη δημιουργία ενός πολιτισμού όπου θα κυριαρχεί η ειρήνη, η ελευθερία, και η δικαιοσύνη, απαραίτητα συστατικά της ανθρώπινης ευτυχίας.(....) Σταθερή παράμετρος του έργου του είναι η αναζήτηση της αλήθειας. (....) ο Βολταίρος ασκούσε διαρκώς δριμύτατη κριτική σε θεσμούς και αρχές, πολέμησε με πάθος προκαταλήψεις, δισυδαιμονίες, δικαστικές πλάνες, ακόμα κι επιστημονικές προκαταλήψεις, ενώ μέλημα του υπήρξε πάντοτε η αναζήτηση και η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας. (...) Στρέφεται ενάντια στο δογματισμόκάθε είδους και, τελικά, ενάντια στον ίδιο τον χριστιανισμό.

Πολυδιάστατο συγγραφικό έργο: τραγωδίες,  Ποιητικές συνθέσεις,  φιλοσοφικά δοκίμια.

Οι Φιλοσοφικές επιστολές κατέχουν σημαντική θέση στην κίνηση ιδεών των αρχών του 18ου αιώνα. Τονίζουν την ανάγκη να απαγκιστρωθεί η πνευματική ζωή της Γαλλίας από την χωρίς αμφιβολία, σημαντική προσφορά του κλασικισμού, ενώ επισημαίνονται τομείς στους οποίους προπορεύεται η αγγλική σκέψη. Σε φιλοσοφικό επίπεδο, ο Βολταίρος τονίζει την ανάγκη να ξεπεραστεί ο Καρτέσιος με βάση το έργο του Νεύτωνα και τον εμπειρισμό του Λοκ. Εφεξής όλες οι ιδέες θα πρέπει να πηγάζουν από τις αισθήσεις. Στο λογοτεχνικό επίπεδο, τονίζει την ανάγκη επαναξιολόγησης του έργου του Σαίξπηρ, αν και θεωρεί πως οι τραγωδίες του δεν είναι παρά «τερατώδεις φάρσες».

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή του στην ανάπτυξη του φιλοσοφικού διηγήματος. (....) Σε κάθε φιλοσοφικό διήγημα ενυπάρχει κάποια φιλοσοφική ιδέα:

1. Στο Ζαντίγκ τίθεται το ζήτημα του Πεπρωμένου και της Πρόνοιας.

2. Στο Μικρομέγας τίθεται το ζήτημα της παγκόσμιας σχετικότητας.

3. Το Igenu αποτελεί μια σάτιρα της υποκρισίας

4. Το Καντίντ στιγματίζει τη μακάρια αισιοδοξία των συγχρόνων του.

Τυπικός εκπρόσωπος της αστικής τάξης (....) αναζητά στο ελευθέριο πνεύμα και στην ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης ελπίδες για την οικοδόμηση ενός καλύτερου κόσμου.

Το είδος που θα εξασφάλιζε τη δόξα του συγγραφέα, είναι το φιλοσοφικό διήγημα. Είδος λίγο πολύ άπιαστο που σχεδόν κανείς εκτός απ’ τον Βολταίρο δεν κατόρθωσε να το χειριστεί επιτυχώς.

ΠΗΓΕΣ

1.  Βάρσος Γιώργος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 6^ο έως τις αρχές του 18^ου αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 1999.
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
3. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
4. Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18^ου έως τον 20^ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.
5. Εγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος-Larousse-Britannica, εκδ. Πάπυρος, επιμ. Βίκτωρ Αθανασιάδης κ.ά., Αθήνα ²1997.