Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ κ' ΟΙ ΝΕΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ 19ος-20ος αι.

Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ:  

 Βαθμιαία από τον 18ο αιώνα και κυρίως κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα όροι όπως ο γαλλικός litt`erature ή ο αγγλικός literature άρχισαν να περιορίζουν τη σημασία τους, αντιστοιχώντας σε αυτό που έρχεται στα τέλη του 19ου αι. να δηλώσει ο νεοελληνικός νεολογισμός «λογοτεχνία». Η λογοτεχνία μ’ αυτή τη νεότερη έννοια του όρου, αντιστοιχεί σε κάτι λιγότερο ευρύ από τη γραμματεία (κάθε αξιόλογο κείμενο ή τα «γραπτά μνημεία» του μεσαίωνα) αλλά ευρύτερο από την έμμετρη ποίηση.˙ Συμπεριλαμβάνει και διακρίνει διάφορα είδη ή γένη, τα μεγαλύτερα από τα οποία είναι η ποίηση...., η δραματουργία...., η πεζογραφία.

Μέχρι τον 17ο αι. το ενδιαφέρον ήταν επικεντρωμένο στο ζήτημα των σχέσεων του ποιήματος με τον ακροατή ή τον αναγνώστη (....) η διάσταση που μελετήθηκε περισσότερο ήταν, εκείνη της ρητορικής.

Από τον 19ο αι. Αρχίζουν να διερευνώνται συστηματικά άλλες ιδιαίτερες διαστάσεις των λογοτεχνικών κειμένων. Τέσσερις τέτοιες διαστάσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον προβληματισμό μας σχετικά με τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και την αξία της:

A. ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο το οποίο, όπως κάθε έργο τέχνης, γίνεται πηγή καθαρής απόλαυσης του κάλλους, της ομορφιάς που αισθητοποιεί (επίδραση άσκεισε ο Καντ).

B. ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ: Λογοτεχνικό είναι ένα κείμενο όταν διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση αμεσότητας ή αυθεντικότητας με την ιδιοσυστασία ενός δημιουργικού ανθρώπινου πνεύματος, το οποίο και εκφράζει (πνεύμα με υπόσταση συλλογικού ή ατομικού υποκειμένου) (Επίδραση ρομαντισμού).

C. ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ: Βασικό στοιχείο της λογοτεχνικής δημιουργίας.

D. ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ: Θέμα εντατικής και κάποτε αποκλειστικής προσοχής.


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΑΛΛΑ ΕΙΔΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1 Ιδιαίτερη μορφή γλώσσας που διαφέρει από κάθε άλλο είδος πεζού λόγου, όπως για παράδειγμα ένα επιστημονικό εγχειρίδιο.

2 Πλοκή η οποία κρατά αδιάλειπτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

3 Δημιουργία έντονων συναισθημάτων & ευαρέσκεια κατά την ανάγνωση

4 Φαντασία που είτε αναπαριστά αληθοφανείς πλην όμως μη πραγματικές εικόνες, είτε δημιουργεί καταστάσεις που δεν υπάρχουν αλλά με τρόπο ρεαλιστικό και αληθοφανή.

. ΘΕΜΑ – ΥΦΟΣ – ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΩΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΑΛΛΑ & ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ.

 ΘΕΜΑ: Το ζήτημα «περί του οποίου» μπορούμε να θεωρήσουμε ότι «μιλά»

ένα κείμενο ή το οποίο επιλέγουμε εμείς να συζητήσουμε με αφορμή

την ανάγνωση του κειμένου. Το θέμα μπορεί να είναι διατυπωμένο

ρητά στον τίτλο ή και να υποδηλώνεται απλώς μέσα στο κείμενο.

ΥΦΟΣ: Βασικά χαρακτηριστικά του τρόπου με τον οποίο το κείμενο

χειρίζεται τη γλώσσα. Το ύφος μπορεί να αφορά το γλωσσικό ιδίωμα

του κειμένου αλλά και ειδικότερα χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας του.

 ΡΗΤΟΡΙΚΗ: Η πλέον κρίσιμη διάσταση του ύφους του. Συστατικό της στοιχείο είναι οι λεγόμενοι τρόποι ή τα σχήματα λόγου:παρομοιώσεις & μεταφορές, αλληγορία & ειρωνεία.(μετωνυμία & οξύμωρο)

. ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΟΥ «ΝΟΗΜΑΤΟΣ» ΕΝΟΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ

Είναι πολλές και διάφορες οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις της λογοτεχνίας, οι οποίες αναζητούν τους μηχανισμούς ή τους τρόπους, μέσω των οποίων το λογοτέχνημα μεταφέρει δεδομένα νοήματα ή μετέχει σε μια συγκρότηση και επεξεργασία νοημάτων. Διαφοροποιούνται μεταξύ τους ανάλογα με το που τοποθετεί η κάθε προσέγγιση την έδρα του ζητούμενου νοήματος: σε χαρακτηριστικά, υποσυνείδητα ίσως, του ψυχικού ή πνευματικού κόσμου του συγγραφέα; Σε αντιλήψεις ή τρόπους σκέψης μιας ορισμένης εποχής ή κοινωνικής ομάδας; Στην πρόσληψη του λογοτεχνήματος από τους εκάστοτε αναγνώστες;

. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΧΕΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΥ & ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ ή ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ «ΕΘΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ».

 ΙΣΤΟΡΙΚΙΣΜΟΣ: Κληροδότημα ιστορικής σκέψης του 19ου αι. παράλληλα με τη νεότερη ιδέα της λογοτεχνίας.

 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ: Τα διάφορα έθνη ακολουθούν διαδοχικές φάσεις γένεσης, ωρίμανσης και, ενδεχομένως παρακμής, περίπου σαν ζωντανοί οργανισμοί• είναι ενσωματωμένα, με τις ιδιομορφίες του το καθένα, στην συνολική ροή της οικουμενικής εξέλιξης και προόδου του ανθρώπινου γένους• κορύφωση της εξέλιξης αυτής είναι η πολιτική οργάνωση εθνών σε κράτη, τα οποία, σύμφωνα με το νεότερο δυτικό-ευρωπαϊκό πρότυπο, τείνουν να δημιουργήσουν συμπαγείς κοινότητες, βασιζόμενες μεταξύ άλλων, σε μια κοινή εθνική γλώσσα.

 Για τον ιστορικισμό, η λογοτεχνία κάθε γλώσσας έχει την ιστορία της, η οποία ταυτίζεται: με την ιστορία του αντίστοιχου έθνους, εκφράζοντας κάθε ξεχωριστή φάση της εξέλιξής του• είναι έκφραση και καλλιέργεια της ιδιοσυστασίας του έθνους, το οποίο μιλάει, γράφει και διαβάζει τη γλώσσα αυτή, μέσα από την εκπαίδευση που βαθμιαία γενικεύεται. Η λογοτεχνία, και μάλιστα η σύγχρονη, αναδεικνύεται έτσι σε συστατικό στοιχείο μιας εθνικής παιδείας: καλλιεργείται, ανθολογείται, ταξινομείται, φυλάσσεται, διαβάζεται και διδάσκεται ως «εθνική λογοτεχνία».

Παράλληλα, η ιδέα της διευρύνεται για να συμπεριλάβει λαϊκές εθνικές προφορικές παραδόσεις, οι οποίες μέχρι τότε ελάχιστα είχαν απασχολήσει την ευρωπαϊκή λογιοσύνη. Με αυτή τη μορφή η λογοτεχνία όχι μόνο αρχίζει να διδάσκεται στη βασική εκπαίδευση, αλλά γίνεται αντικείμενο ειδικευμένων πανεπιστημιακών προγραμμάτων εκπαίδευσης και έρευνας. Αναπτύσσεται συνάμα η συγκριτική γραμματολογία με σκοπό τη σύγκριση των εθνικών λογοτεχνιών, τη μελέτη των σχέσεων επίδρασης μεταξύ τους μέσα στο χρόνο, κυρίως από την οπτική των λογοτεχνιών που θεωρούνται περισσότερο αναπτυγμένες ή πιο ώριμες από τις υπόλοιπες.

 Μια τέτοια σύζευξη των σχέσεων μεταξύ εθνικής ιστορίας και σύγχρονης λογοτεχνίας δύσκολα ανιχνεύεται σε παλαιότερους χρόνους. Οι λόγιοι της Δύσης μέχρι τον 18ο αι. Μπορεί να κατέγραφαν την εξέλιξη της λογοτεχνίας της μίας ή της άλλης γλώσσας, αλλά έμειναν κυρίως στην προσπάθεια χρονολογικής κατάταξης και αξιολόγησης των κειμένων με βάση οικουμενικά κριτήρια και κανόνες: ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη σχέση τους με τα κλασσικά πρότυπα, παρά για την ανάδειξη εθνικών λογοτεχνικών ιδιαιτεροτήτων. Ο Ιταλός φιλόσοφός Ι. Β. Βίκο (1688-1744), πρόδρομος του ρομαντισμού, είναι από τους πρώτους που συνέδεσαν άμεσα τη λογοτεχνία με τη νεότερη ιστορική εξέλιξη λαών ή εθνών. Και μόνο τον 19ο αι. έχουμε δείγματα συστηματικής και γενικευμένης, στην Ευρώπη, συγγραφής ιστοριών της λογοτεχνίας ως έκφρασης εθνικού πνεύματος

                                                                       I.B. BIKO

Η νεότερη ιστορική αντίληψη για τη λογοτεχνία δεν επιβλήθηκε δίχως εντάσεις.... Μέσα στο πλαίσιο αυτό, η ανάγνωση της λογοτεχνίας τροφοδότησε και ριζοσπαστικές ιδέες που απομακρύνθηκαν από την ιστοριστική προσέγγιση του ανθρώπινου πολιτισμού: ακολούθησαν και υπέδειξαν κατευθύνσεις προβληματισμού που αμφισβήτησαν την υπαγωγή της λογοτεχνίας στη μελέτη της εθνικής ιστορίας.

Μοχλό στην εξέλιξη αυτή διαδραμάτισε η επίγνωση της λογοτεχνικότητας κάθε γλώσσας, ιδίως μάλιστα της ιστοριογραφικής, καθώς και η αναγνώριση της λογοτεχνίας ως πηγής ιδιόρρυθμης αντίληψης και αίσθησης του ιστορικού χρόνου........

Αν όμως η λογοτεχνία είναι που επεξεργάζεται και καλλιεργεί τα σχήματα που χρησιμοποιεί η ιστοριογραφία, τότε η ιστορία δεν προηγείται της λογοτεχνίας, συμπορεύεται μ’ αυτή: πως μπορεί λοιπόν να γραφτεί και να μελετηθεί η ιστορία της λογοτεχνίας, λες και η πρώτη είναι ανεξάρτητη από τη δεύτερη;

Εξάλλου πολλοί μιλάνε, σήμερα, για μια μετα-νεωτερική εποχή, που αναζητεί τη δική της αίσθηση ή εικόνα του ανθρώπου και της ιστορίας του, πέρα από τα σχήματα που καθιέρωσε ο νεώτερος ιστορικισμός.

ΠΗΓΕΣ

Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18ου έως τον 20ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ-ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΛΟΓΟΥ

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ (5ος – 13ος αι.)

Είδη  γραπτού λόγου, που επέδρασαν καθοριστικά στην εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας.

Εισαγωγικες παρατηρησεις:

1η ενότητα: Εισαγωγή σε στοιχεία του πολιτισμού της εποχής, σημαντικά για τη μελέτη της λογοτεχνίας.

2η ενότητα: Διερεύνηση συγκεκριμένων ειδών γραμματείας της εποχής

Σημαντικοί όροι:       

• Έμμετρος λόγος & ποσοτικά μέτρα

• Διάκριση ρητορικής, γραμματικής & λογικής

• Αλληγορική ερμηνεία

• Επική ποίηση

• Λυρική ποίηση

Βασικά Λογοτεχνικά κείμενα:

• Λυρική ποίηση των τροβαδούρων (11ος – 12ος αι.)

• Έμμερη μυθιστορία του Κρετιέν ντε Τρουά (12ος αι.)

Επισημάνσεις-Διασαφηνίσεις για την κατανόηση της Μεσαιωνικης πραγματικότητας στα γράμματα

a) Ο χριστιανισμός ως συνεκτικός ιστός της Ευρώπης και του πολιτισμού της. Το «θρησκευτικό συναίσθημα» της εποχής διαφέρει από το σημερινό στις αντιλήψεις και τις πρακτικές.

b) Η έννοια της λογοτεχνίας δύσκολα αντιστοιχεί σε ευδιάκριτη περιοχή γραπτού λόγου κατά την εποχή του μεσαίωνα, γι αυτό η προσοχή μας εκτείνεται (....) σε πεδία και φαινόμενα λογοτεχνκής γραμματείας. (....) η λογοτεχνικότητα έχει γεννηθεί ή αναγεννηθεί, όμως ο γραπτός λόγος αναπτύσεται με τρόπους που δε μας είναι οικείοι.

c) Οι γλώσσες που κυριαρχούν στην Ευρώπη της εποχής δε διαβάζονται εύκολα από γνώστες σύγχρονων γλωσσών: λατινικά, παλαιές μορφές ελληνικών, παλαιές μορφές νεότερων ευρωπαϊκών γλωσσών ή και μεσαιωνικές γλώσσες που είναι σήμερα νεκρές.

d) Μια από τις θεμελιωδέστερες διαστάσεις της μελέτης των μεσαιωνικών χρόνων είναι, ασφαλώς, εκείνη των σχέσεων μεταξύ Δύσης & Ανατολής.

ΚΡΕΤΙΕΝ ΝΤΕ ΤΡΟΥΑ εκδ.ΩΚΕΑΝΙΔΑ

 Η ΣΧΕΣΗ ΓΡΑΦΗΣ & ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

• ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ & ΓΡΑΦΗ

Βαθμιαία εξάπλωση της γραφής και υποχώρηση των προφορικών πολιτισμικών παραδόσεων, ιδίως στην περίπτωση των δημωδών γλωσσών ή ιδιωμάτων της Δύσης που βαθμιαία απέκτησαν συστηματική γραπτή έκφραση.

Αν και το βιβλίο εξακολουθεί να είναι χειρόγραφο, επέρχονται συστηματικές αλλαγές, σε όλη την Ευρώπη, σε επίπεδο υλικών και τεχνικής της γραφής. Κατά τον 8ο αι. αρχίζει η χρήση του χαρτιού που σταδιακά γενικεύεται, ιδίως μετά τον 11ο αι. Σημαντικότερη ίσως αλλαγή, αποτελεί η επινόηση σε Δύση και Ανατολή διαφόρων μορφών μικρογράμματης γραφής.

Οι παραπάνω αλλαγές συνδυάστηκαν με την εντατική αντιγραφή χειρογράφων, η οποία χαρακτήρισε την ανάκαμψη των γραμμάτων σε Ανατολή και Δύση του ύστερου Μεσαίωνα. Συνάμα, η μετεγραφή χειρογράφων σε μικρογράμματα στοιχεία, συνεπέφερε σε πολλές περιπτώσεις την καταστροφή ή την απώλεια παλαιότερων αντιγράφων. Άξιο επισήμανσης, αποτελεί το γεγονός πως το σύνολο σχεδόν των ολοκληρωμένων σωμάτων αρχαίων ελληνικών κειμένων που σώζονται μέχρι σήμερα, προέρχονται από τον βυζαντινό ύστερο Μεσαίωνα, μεταφερμένα από την Κωνσταντινούπολη και την Εγγύς Ανατολή σε βιβλιοθήκες της Δύσης. Τα παλαιότερα αντίγραφα έχουν στην πλειονότητά τους χαθεί.

Σε μορφή χειρόγραφων αντιγράφων κυκλοφορούσαν και τα νεότερα κείμενα διαφόρων ειδών γραμματείας ή λογοτεχνίας. Και συχνά τα κείμενα αυτά είναι ανυπόγραφα (....) Ο ανώνυμος αντιγραφέας ή μεταφραστής της εποχής στηρίζει περισσότερο την γραμματεία από τον επώνυμο συγγραφέα.

Η γραφή διαδίδεται, αλλά όχι με τον σύγχρονο τρόπο που ορίζει τη σχέση της με το συγγραφέα. Για παλαιότερα κείμενα λατινικής και ελληνικής αλλά και εκκλησιαστικής ή πατερικής γραμματείας επισέρχονται ζητήματα «γνησιότητας» ή «αυθεντικότητας» του αντιγραφέα ή του μεταφραστή. Ωστόσο, σταδιακά η ιδέα του επώνυμου δημιουργού ενός «πρωτότυπου» έργου αρχίζει να γενικεύεται περιλαμβάνοντας, επιλεκτικά, συγγραφείς ορισμένων ειδών νεότερων κειμένων – όπως η λυρική ποίηση και η μυθιστορία.

Η σημασία του προφορικού στοιχείου εξακολουθεί να διατηρεί τη σημασία της με διάφορους τρόπους: λόγω αναλφαβητισμού, η ανάγνωση πολλές φορές είναι ομαδική ή δημόσια.Ακόμα και η εκκλησιαστική ακολουθία μπορεί να θεωρηθείανάλογο παράδειγμα. Εξάλλου το προφορικό στοιχείο επισέρχεται και στην ίδια την γραφή και τη μορφή του κειμένου. Ο έμμετρος λόγος που ήταν πολύ διαδεδομένος και ίσως ο επικρατέστερος, αφήνει να διαφανεί πως το κείμενο ήταν γραμμένο για απομνημόμευση και απαγγελία.

Έμμετρος λόγος                                                  

ΤΡΟΒΑΔΟΥΡΟΙ

Η διαφορά του έμμετρου από τον πεζό λόγο έγγειται στο γεγονός πως ο πρώτος από την αρχαιότητα και σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα διατηρεί στενή σχέση με τον προφορικό λόγο, καθώς βασικός στόχος του είναι η απομνημόνευση για να απαγγελθεί.

Λέγεται έμμετρος επειδή πειθαρχεί σε συγκεκριμένο μέτρο. Με βάση το μέτρο αυτό διακρίνονται οι στίχοι του ποιήματος, οι οποίοι οργανώνονται, ενδεχομένως, σε στροφές. Ο κάθε στίχος απαρτίζεται από πόδες, δηλαδή στοιχειώδεις ρυθμικές ομάδες συλλαβών (2 ή 3 συνήθως), των οποίων η διαδοχή συνιστά το μέτρο του ποιήματος.

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα άλλαξε το μετρικό σύστημα, δηλαδή ο τρόπος που αρθρώνεται το μέτρο. Η αλλαγή ξεκίνησε από μια αλλαγή στον τρόπο ομιλίας και συναρτάται από το πέρασμα του προφορικού λόγου από τα παλαιότερα ελληνικά ή λατινικά σε καινούριες μορφές τους ή και σε άλλες γλώσσες.

Έτσι περνάμε από τα ποσοτικά στα τονικά μέτρα και ταυτόχρονα αρχίζουν να επιβάλλονται καινούριοι κανόνες, ίσως για λόγους ενίσχυσης της μουσικότητας ή την ευκολότερη απομνημόνευση: όπως ο ισοσυλλαβισμός και η χρήση ομοιοκαταληξίας. Το νέο μετρικό σύστημα δεν ακολουθούν μόνο οι δημώδεις γλώσσες αλλά και η μεσαιωνική λατινική και η αττικίζουσα ελληνική του Βυζαντίου. Άμεση συνέπεια, μεταξύ άλλων είναι η καλλιέργεια νέων στιχουργικών μορφών και νέων ειδών ποιητικού λόγου.

Ρητορική, γραμματική, λογική

H εποχή που μελετάμε, τουλάχιστον μέχρι τους δύο τελευταίους αιώνες της, φαίνεται ότι έδινε μεγαλύτερη προσοχή στη γλωσσική διάρθρωση και στην κοινωνική χρήση των κειμένων απ’ ότι στην ενδεχόμενη λογοτεχνική ή ποιητική τους διάσταση. Υπήρχε όμως συναίσθηση της ιδιάζουσας αξίας του γραπτού λόγου (...)αλλά η ιδιαιτερότητα της λογοτεχνίας ή της ποίησης, τουλάχιστον της νεότερης δεν πήρε, συστηματική ή εκλογικευμένη μορφή.

Η χρήση των όρων «ποίηση» και «ποιητής» μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, δεν ήταν γενικευμένη και αναφέρονταν, κυρίως, στους παλαιούς Έλληνες και Λατίνους ποιητές. Αντίστοιχα, οι νεότεροι δηλώνονταν με ειδικότερους όρους που αφορούσαν την τεχνική τους ή ή το είδος που καλλιεργούσαν: στιχουργός, μελωδός, υμνωδός.

Σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του προγράμματος διαδραματίζει ένα σχήμα, του οποίου οι βάσεις είχαν τεθεί κατά την ελληνιστική εποχή, μετεξελίχθηκαν στο Βυζάντιο και αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη Δύση: «τρίτυς» των γραμμάτων (trivium: γραμματική, ρητορική, λογική) και των «τετράκυς» των επιστημών (quadrivium: αριθμητική, γεωμετρία, μουσική, αστρονομία).

Η μεσαιωνική τρίτυς, μας δίνει το ακριβές περίγραμμα μέσα στο οποίο μελετώνται τα κείμενα. Η γραμματική αφορά τη μορφολογία και τη σύνταξη της γλώσσας• η λογική τη μεθοδική ανάλυση των λογικών διαστάσεών της και την ερμηνεία του νοήματος• η ρητορική εστιάζει στα σχήματα και τους τρόπους του λόγου που κάνουν τη γλώσσα να μεταφέρει τα νοήματά της δραστικότερα ή αποτελεσματικότερα στον αναγνώστη ή ακροατή.

Στη Δύση του ύστερου Μεσαίωνα, η μελέτη αυτή γίνεται υπό το πρίσμα του «σχολαστικισμού»: ανάπτυξη και αντιπαράθεση λογικών επιχειρημάτων ως βάση μιας λεπτομερειακής προσέγγισης και μεθοδικής ερμηνείας και κατανόησης των κειμένων. Η λογική κυριαρχεί λοιπόν στην τρίτυς, και μάλιστα με τη μορφή της διαλεκτικής που της δίνει αρχικά ο Αβελάρδος και αναπτύσει αργότερα ο Θωμάς ο Ακινάτης. Η δε οπτική γωνία παραμένει εκείνη της θεολογίας: τα κείμενα της αρχαιότητας πρέπει να φωτίζουν προβλήματα σχετικά με τη φύση του Θεού και της δημιουργίας του.

Ο σχολαστικισμός συνιστά για τη Δύση μια πρώτη προσπάθεια συστηματικής αξιοποίησης της γραπτής παράδοσης και της αναγνωστικής εμπειρίας, η οποία μάλιστα, καθόρισε σε μεγάλο μέρος το νεότερο τρόπο ανάγνωσης της λογοτεχνίας.

Κυρίως, τους τελευταίους αιώνες του ύστερου Μεσαίωνα διαμορφώθηκε μια ορισμένη συνείδηση της ιδιαιτερότητας του έπους και του επικού ύφους, ενώ το ενδιαφέρον για τη δραματική τέχνη φαντάζει σχεδόν ανύπαρκτο.

               Ο σχολιασμός ως ανάγνωση και γραφή

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, η πρακτική της ανάγνωσης παλαιότερων κειμένων αλλά και της έγγραφης ερμηνείας ή κριτικής τους τίθεται υπό το πρίσμα του σχολιασμού των κειμένων.

Άξιοι προσοχής είναι οι σχολιασμοί τους οποίους προσθέτει στα περιθώρια των χειρογράφων που αντιγράφει ο βυζαντινός γραφέας. Πρόκειται κατά κανόνα, για τα παλαιότερα σχόλια των φιλολόγων ή των «γραμματικών» της ελληνιστικης αλλά και της ρωμαϊκής εποχής στα ελληνικά κείμενα τα οποία ο αντιγραφέας έβρισκε στα πρωτότυπα ή τα αντίγραφα που χρησιμοποιούσε....Έτσι, μαζί με τα χειρόγραφα, σώζονται στοιχεία της ιστορίας των κειμένων αυτών και της γλώσσας τους.

Κάποιες φορές ο σχολιασμός είναι περισσότερο πρωτότυπος, ιδίως όταν ο μελετητής του χειρόγραφου είναι ο ίδιος λόγιος και καταγράφει τη μελέτη του

Οι σχολιασμοί αυτοί, καθώς και οι αντίστοιχοι των δυτικών αντιγραφέων και μελετητών, μοιάζουν συχνά ανομοιογενείς ή άτακτοι από πλευράς περιεχομένου για το νεότερο αναγνώστη και μελετητή, συνηθισμένο σε έναν αυστηρό καταμερισμό της πνευματικής ή ακαδημαϊκής εργασίας. Σχεδόν συσσωρεύουν παρατηρήσεις κάθε τύπου: υπενθύμισης ιστορικών ή πραγματολογικών στοιχείων, γραμματικής και συντακτικής ανάλυσης, ρητορικής αξιολόγησης, αλληγορικής ερμηνείας κ.οκ.. Η λογοτεχνική πρόκληση έγγειται πως ο σχολιασμός προϋποθέτει μια μια αναγνωστική τεχνική και εμπειρία όχι ανοργάνωτη ή ανώριμη, αλλά εντελώς διαφορετική από τη δική μας

Η εντατική κυκλοφορία κειμένων γίνεται σε δύο άξονες: α) διαχρονικό – μεταφορά της αρχαίας παράδοσης. β) συγχρονικό – από τη μία πολιτισμική περιοχή στην άλλη – δίνει μια αίσθηση πρωτοτυπίας μιαν απόχρωση που ενδεχομένως σαστίζει τον σύγχρονο αναγνώστη: η εντύπωση που σχηματίζεται είναι ότι τίποτα καινούριο δεν μπορεί να προκύψει και όλα είναι επαναλλήψει περισσότερο ή λιγότερο πιστές. Εντούτοις η σταθερή λογοτεχνική επιδίωξη είναι να ειπωθεί κάτι άλλο, ξεκινώντας από στοιχεία που έχουν αποτελεσματικά αφομοιωθεί• ο μεσαιωνικός κόσμος, σφραγισμένος από τη βιβλική παράδοση, ξέρει ότι δεν μπορεί να πει τίποτα αν δεν ξεκινήσει απο ορισμένα κείμενα που θα μελετήσει με μεγάλη προσοχή• χάρη σ’ αυτά, έχει τη δυνατότητα να δει μακρύτερα και καλύτερα από τους προκατόχους του, σαν ένας νάνος ανεβασμένος στους ώνους ενός γίγαντα

Αλληγορική ερμηνεία

Μια ειδικότερη συμβολή του Μεσαίωνα στην ερμηνευτική των λογοτεχνικών κειμένων και μέσω αυτής, στην ποιητική. Καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής γραμματείας, αλλά γενικεύθηκε. Στηρίζεται στην εξαιρετική σημασία που δόθηκε τους πρώτους μετα-χριστιανικούς χρόνους, στο σχήμα λόγου που ονομάστηκε αλληγορία.

Αλληγορικό μπορεί να κατανοηθεί ένα κείμενο ή ένα τμήμα αυτού, ιδίως αφηγηματικού χαρακτήρα, όταν μπορεί να αναγνωστεί και να κατανοηθεί σαν εκτεταμένο σχήμα λόγου, σαν αναπτυγμένη μεταφορά. Το αφήγημα δεν έχει τόσο αξία για την ιστορία που αφηγείται κυριολεκτικά• η ιστορία δεν είναι παρά ένας έντεχνος τρόπος να μεταφέρει το κείμενο γενικές πνευματικές και ηθικές αξίες.

Χάρη στην αλληγορία τα παλαιότερα κείμενα – όπως η Οδύσσεια – έγιναν έτσι περισσότερο κατανοητά και, εντέλει, αποδεκτά για τους χριστιανούς αναγνώστες τους.

Η αλληγορική ανάγνωση διατήρησε την ισχύ της στην Ευρώπη μέχρι τους νεότερους χρόνους. Στη συνέχεια υποχώρησε η θρησκευτική ή ηθική οπτική της μεσαιωνικής ανάγνωσης, αλλά η αλληγορική ερμηνεία επέμεινε με διαφορετικές μορφές: συγκαλυμμένη έκφραση πολιτικών, ιδεολογικών ή και πολιτισμικών αξιών.

ΠΗΓΕΣ

1.  Βάρσος Γιώργος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 6^ο έως τις αρχές του 18^ου αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π, Πάτρα 1999
2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
3. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
4. Εγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος-Larousse-Britannica, εκδ. Πάπυρος, επιμ. Βίκτωρ Αθανασιάδης κ.ά., Αθήνα ²1997
5. Παγκόσμια Ιστορία, εκδ. Κ. Καπόπουλος, επιμ. Χ. Μπουλωτής, μτφρ. Δ. Θεοδωρακάτος., Αθήνα 1992 (Time Life History of the World, 1991).